Алтай Республика

Рувики сайттаҥ
Россия Федерацияныҥ субъекты
Алтай Республика

орустап Республика Алтай

казахтап Алтай Республикасы
Сказка,Мечта,Красавица.jpg
Мааны Кебедел
Мааны Кебедел
Гимн Республики Алтай
50°55′ с. ш. 86°55′ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Входит в
  • Сибирский федеральный округ
  • Западно-Сибирский экономический район
Тӧс јурт Улалу
Башчы Олег Хорохордин
Председатель государственного собрания — Эл Курултай Артур Кохоев
Тӱӱкизи ле географиязы
Текши јери
  • 92 903 квадратный километр
Ойдиҥ поязы MSK+4 (UTC+7)
Јаан кала Улалу
Экономика
ВРП 50,6[2] млрд руб. (2018)
 • место 84 jep
 • на душу населения 231,5[5] тыс. руб.
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы

220 954[6] кижи (2021)

  • (81 jep)
Эл-јонныҥ ныктазы 2,38 кижи/км²
Окылу тилдер казах[8]
Тоолорлу идентификаторлор
Код ISO 3166-2 RU-AL
АТТК коды 84
Код субъекта РФ 04
МТТК-ныҥ коды 84000000

Официальный сайт
Алтай Республика на карте
Награды Ӱлекер:Орден Дружбы народов
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Алтай Республика (казахтап Алтай Республикасы,Туулу Алтай (орустап Горный Алтай) — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты, Сибир федерал округка кирип јат[9][10]. Сибир федерал округка кирип јат, Кӱнбадыш-Сибир экономикалык районныҥ бӧлӱги болот. Республиканыҥ тӧс калазы — Горно-Алтайск (алдындагы ады Улалу).

Алтай Республика Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, тӱндӱкте Алтай кырайла, тӱндӱк-кӱнчыгышта Кемеров областьла, кӱнчыгышта Россияныҥ Хакас ла Тыва Республикаларыла, тӱштӱкте Калка-Монгол ло Кыдат ороондорло кыйулажат, тӱштӱк-кӱнбадышта Казакстанла.

1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрат автоном область тӧзӧлгӧн. 1932 јылдаҥ ала Ойрот автоном область, 1948 јылдаҥ ала Горно-Алтайская автономная область, 1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайская ССР деп солынган. 1992 јылдыҥ кочкор айында Республика Горный Алтай боло берген, 1992 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7 кӱнинеҥ ала Алтай Республика болот, бӱгӱнге јетире.

Тӱӱкизи

1911 јыл

Алтайда улус (Палеолит) јебренташ чакта 1,5 млн јыл кайра јаткан. Телекейде јарлу Горно-Алтайсктагы Улалинский стоянканыҥ бодоштырылган ӧйи мындый. Бистиҥ эрадаҥ озо VIII—III чактарда Алтайда скифтер-пазырыкта јон јаткан, олор алтайский звериный стиль сананып тапкан. Регионныҥ тӱӱкизиниҥ гунн-сармат ӧйи бистиҥ эранаҥ озо III чактыҥ учынаҥ башталат. Бистиҥ эранаҥ озо VI чакта гунндардаҥ таркаган калыктар, алтайлар — тӱрктер Тӧс Азияныҥ ээлери болгон.

Эмдиги алтайлардыҥ јаҥжыккан кеендигинде озодоҥ бери артып калган алтайский звериный стиль алтай калыктар евразий материктеги ӧскӧ јебрен калыктарла тудуш болгонын керелейт.

Алтай — телекейде эмдиги ӧйдиҥ бастыра тӱрк калыктарыныҥ тӧрӧли, 552 јылда јебрен тӱрктер бойыныҥ тергеезин, Тӱрк каандыкты тӧзӧгӧн (Тюркский каганат). Мында, тӱрктердиҥ тергеезинде, бастыра тӱрк калыктар ортодо тӱрк бичик-билик ле тӱрк тил таркаган, бӱгӱнги кӱнде ол «орхоно-енисейская руническая письменность» деп адалат. Мынаҥ улам эмдиги ӧйдиҥ билим терминологиязында тилдердиҥ алтай билези («алтайская семья» языков) деп оҥдомол бар (мында 3 јаан бӧлӱк: јопон-корей, тунгус-маньчжур, тӱрк-монгол), мынайда телекейлик билимде билим ууламјы табылган — алтаистике.

Алтай геополитикалык јериле Евразияныҥ чике ортозы болот, ээчий болгон тӱӱкилик эпохаларда башка-башка этностор ло культураларды бириктирген.

Узак ӧйгӧ Алтай калмык тергеениҥ (Джунгар каандыктыҥ (Джунгарского ханства) тӧс јери болгон. Баштапкы орус кӧчкӱндер алтайларды ак калмыктар дежетен. Русские первопроходцы называли алтайцев белыми калмыками. Тӱштӱк алтайлар (алтай-кижи, телеуттар ла телеҥиттер) 1756 јылга јетире джунгарларда болгон, кийнинде, Джунгар каандык јайрадыларда, олор бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергееге кожулган. Олорго кӧрӧ тӱндӱк алтайлар (кумандылар, тубалар, чалкандулар) Арасейге бир канча озо кирген. Јаан тергееге кожулып, Алтайдыҥ эл-јоны корулу боло берген, кыдат јеиниҥ цинский черӱлеринеҥ аргаданган[11].

Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧни

1756—1856
  • 1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу јурт) тӧзӧлип, Алтай кырайга кирген.
  • 1932 јылда тулаан айдыҥ 2 кӱнинде Ойрат АО Ойротская автономная область деп ӧскӧртӧ адалган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала).
  • 1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде Горно-Алтайская автономная область деп ӧскӧртӧ адалган, тӧс калазы дезе Горно-Алтайск деп адалган.
  • 1990 јылда Автономная Советская Социалистическая Республика (АССР) тӧзӧлгӧн.
  • 1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи Конституцияга тӱзедӱ (поправка) кийдирген, Автономная Советская Социалистическая Республика ойто Горно-Алтайская Советская Социалистическая Республика (Горно-Алтайская ССР) болуп, РСФСР-га кирген.
  • 1992 јылда кочкор айдыҥ 8 кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи оны Республика Горный Алтай деп ӧскӧртӧ адаган.
  • 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 7 кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи регионды ӧскӧртӧ эмдиги адыла адаган Алтай Республика (орустап Республика Алтай)[12]. Но в действовавшую тогда Конституцию РФ изменения внесены не были.
  • 12 декабря 1993 года новое название «Республика Алтай» отражено в Конституции РФ от[13].

Республика бойы конституциялу1997 јылда мааныкебедел[17][18].

Алтай Республиканыҥ тергеелик тилдери: алтай ла орус. Казак тилле куучындап тургандардыҥ чук јаткан јерлеринде казак тилди официал сфераларда тузаланат[19].

Алтайда баштапкы јурттар

Оҥдой аймакта Карагол-Оозында многослойный палеолит стоянкада археологиялык ла палеонтологиялык материалдар «второй половиной среднего плейстоцена (282—133 тыс. л. н.» деп ӧйдӧ болгонын керелейт. Кара-Боомдо промышленность, индустрия вариант верхнего плейстоцена (120—50 тыс. л. н.) деп ӧйгӧ келижет, а Карагол-Оозы индустрия — верхнему палеолиту (50—40 муҥ јыл кайра)[20].

«Кара-Боомдо» многослойная стоянка Урсул 77—33 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ деп чотолот. Позднепалеолитический јердиҥ каттарында (слоёв) (Деревянко айтканыла) эдимдер: многочисленные ретушированные пластины с выемками, разнообразные скребки и резцыбаза бу ӧйдиҥ. Позднепалеолитический јердиҥ каттары («радиоуглеродными методами датирования») 40—30 муҥ јылдар кайра деп јартайт[21]. Кичӱ-Јламанныҥ куй тажы сууныҥ сол јарадында, јурттаҥ 12 километр ырагында, 38,5 муҥ јыл кайра улус јуртаган јер болгон (калибровка јокко: 33,3 муҥ јыл)[22]. «Тыткескен-8» деп стоянка ӱстӱги палеолиттиҥ ӧйине келижет[23]. «Улалинка» деп алтыгыпалеолитическ стоянкада тапкан артефакттарды, Окладников ло Деревянко тудунар-кабынар эдимдер деп шиҥдеген, је ол ондый эмес, ол геофакттар, кижи этпеген немелер[24][25].

Тӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер

VIII чак ј. э. озо — II чактарда ј. э. озо Алтайда (Индоарийские миграции) скифтер-пазырык улузы јуртаган, алтай аҥ-кушту стиль тапкандар[26][27]. Эмдиги ӧйдӧ тургун улустыҥ кеендигинде јебреннеҥ арткан бу стильдиҥ элементтери бары алтай калыктар бастыра јебрен евразий материкте калыктарла колбулу болгонын керелейт.

Баштапкы каандык-тергее Тӱштӱк Сибирде IV чак ј. э.озо — III чак ј. э.озо табылган. Јебрен кыдат бичиктерде мында јаткан улусты олор динлиндер деп адап турган (кыдаттап 丁零 ), тергеени дезе — Динлин-го (丁零国) деп бичиген. Динлиндер Байкалдыҥ кӱнбадыш јарадында тургандар.

201 јыл ј. э. озо Динлин-го тергее было хуннуныҥ черӱлериле оодо согулган (кыдаттап 匈奴 сюнну) јебрен кӧчкин калык, 220 јыл ј. э. озо, II век ј. э. јетире Кыдат тергеенеҥ тӱндӱктей чӧлдӧрдӧ јаткан. Олордоҥ коруланып кыдаттар Улу кыдат стенезин туткан. Хуннулар улай ла кыдат империяла Хань (династия) јуулажып турган, кӧчкин калыктар бирге бириккен. Хуннулар Европага једип, угрларла колышкан,јаҥы калык бӱткен, Европ оны гунны деп адаганӰлекер:Уточнить ссылку. Динлин-го тергеени хуннулар јеҥген кийнинде Хакас-Минусинский котловинага тӱрк тилдӱ Энесай кыргыстары јуулган.. VI чакта ј. э. прототюрктер Орто Азияныҥ јерине јайылган[26][27]. Гунно-сармат ӧй регионныҥ тӱӱкизи III чак ј. э. озо башталган. VI—VII чактарда кыргыстар тайгада калыктарла кожо јакалай тергее болгон, башчызы — Эльтебер. Алдындагы хуннулардыҥ јери монгол тилдӱ калыкка Сяньбиге кӧчкӧн. IV—VI чактарда эмдиги Алтай Республиканыҥ јери монгол тилдӱ Жужан каандык болгон (330—555)[29]. Орто Азияныҥ ээлери болуп VI чакта гунндардыҥ, алтайлардыҥ јебрен ӧбӧкӧлӧри болгон — «тюркюты», олор Улу тӱрк каандык боло берген. IX чакта чӧлдиҥ јуучыл империязы бажында каанду, тартыжуларда болгон. 840 јылда бу тергее Уйгурский каандыкты јоголткон (745—847), Тувага јетире бийлеген, је Хакас јери Кыргыс каандыктыҥ тӧс јери болгон. Уйгурларды истежип, кыргыстар Иртыш ла Амурга јеткен, Кӱнчыгыш Туркестанныҥ оазистерине барган. Кыргыстар тергеениҥ башкарузын јуучыл ла администрациялык башчыларла јеткилдеген. Олор династиялар болуп, Кыдаттыҥ ла ӧскӧ дӧ коштой каандарла тӧрӧӧн болуп колбу тудатан. Кату тартыжуда тӱрк, уйгур, кыргыс каандыктар багынбаска XIII чакка јетире тартыжып, алдынаҥ бойы болорын учун Саян-Алтайды айланган. Кыргыстар эки јара бӧлинген: 1) Ӱстӱги ле Орто Енисей; 2) Алтай ла Иртыш. Кийнинде Тянь-Шаньныҥ ла Енисейдиҥ кыргыстары ыраашкан. Наймандар Монгол јериниҥ кӱчтӱ деген кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон. Олордыҥ јери (Аристов Николай Александрович) Аристовтыҥ шиҥдегениле , Тамир-Гол суунаҥ ала Орхон ло Иртышка јетире болгон. Наймандардыҥ тергеези керейлердиҥ јеринеҥ кӱнбадыштай болгон, эмдиги кӱнбадыш Монголия, Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јаны ла кӱнчыгыш Казахстан[30]. 1206 јылдарда эмдиги Алтай Республика Улу Монгол империяга кирген. XIV чакта — Монгол империя башка тергеелер болуп бӧлӱнген. 1758 јылга јетире Алтай Республиканыҥ јери Тӱндӱк Юань ла Джунгар каандыкта болгон.

Алтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли

Алтай тӱрк тилдердиҥ билезиниҥ јебрен тӧрӧли деп кезик билимчилер чотойт.[31], је лингвист билимчилер тӱрк тилдердиҥ классификациязын эдерде, бир шӱӱлтеге келгелек.[32] Мынаҥ улам, языкознание деп билимде «Алтайская семья языков» деп термин табылган (бери, бу билим теория аайынча тӱрк тилдер, монгол тилдер, тунгусо-маньчжурский тилдер кирип јат. Кезикте јопон-рюкюский тилдер ле корей тилдер кирет деп тыҥ таркабаган шӱӱлте бар[33]). Јарт эместер бар учун, телекейлик билимде алтаистика деп ууламјы табылган[34] Алтайдыҥ геополитикалык јери Евразияныҥ ортозында болордо, башка-башка тӱӱкилик эпохаларда јӱзӱн-јӱӱр этностор ло культуралар бириккен јер болгон.[35]

Орус период

Алтай Республика Россия тергеезине киргениниҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес мемориал бичик Алтай узак ӧйгӧ Джунгар каандыкка кирген. Алтайга келген баштапкы орустар алтайларды ак калмыктар дежетен. Джунгарлардыҥ каандыгында алтайлар, телеҥиттер ле телеуттар 1756 јылга јетире болгон, оноҥ Джунгар каандык јоголордо, Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле келип кирген. Алтайларга кӧрӧ тӱндӱк калыктар: кумандылар, тубалар, челкандулар Арасейге бир канча озо кожулган. 1824 јылда телеуттар јаткан Том-Тура губернияныҥ калазы болгон.

Совет ӧй

1918 јылдыҥ кочкор айында Улалуда совет крестьянских и солдатских депутатов тудулган. Советтиҥ баштапкы башкараачызы И. И. Некоряков болгон. 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Улалуны капитан Сатунинниҥ аквардейский отряды колго алган. 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде Каракорум уезд тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Совет јаҥ власть была восстановлена 18 декабря 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнинде ойто орныккан, Ф. И. Усольцевтиҥ партизан отряды јуртта турган.

Граждан јууныҥ кийнинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кунинде чыккан декреди аайынча јаҥы областьтыҥ администрациялык тӧс јери Улалу јурт боло берген. Алты јыл ӧткӧн кийнинде ВЦИК-тиҥ XIII-чи Президиумыныҥ јӧби аайынча (протокол № 45) 1928 јылда кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде Улалуга каланыҥ статузы берилген.

1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде Алтай губернияда Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу) тӧзӧлгӧн . 1932 јылда тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Ойрат АО ойто Ойрот автоном область болуп солунган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала), 1948 јылда чаган айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтай автоном область болуп ойто ло солунган. 1967 јылда область Она награждена орденом Ленинниҥ ордениле (1967), Эл-јондор ортодо Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан (1972).

Эмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала)

Горно-Алтайский автоном областьтыҥ статузы 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25 кӱнинде сувуренитет алып, статузы АССР болуп солунган. 1991 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи российский конституцияга тӱзедӱ эткен, Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-да Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика. Бу тӱзедӱ РСФСР-дыҥ албаты депутуттарыныҥ съездинде кӧрӱлген.

1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ ӱстӱги Соведи јаҥы ат «Республика Горный Алтай» эдип јӧп чыгарган.

1992 јылда кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде года Съезд народных депутатов Российский Федерацияныҥ депутаттарыныҥ Съезди Республика Горный Алтай керегинде РСФСР-дыҥ Конституциязана тӱзедӱ кийдирген. Тӱзедӱ 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде "Российский газетте бичилип, кӱч алган.

1992 јылда Республика Алтайдыҥ Ӱстӱги Соведи Республика Горный Алтайдыҥ адын Республика Алтай деп солыыр деп јӧп чыгарган. Ол туштагы РФ-ныҥ Конституциязында бу бичилбеген болгон, республиканыҥ јаҥы ады јӱк РФ-ныҥ Конституциязында 1993 јылда бичилген.

Эмдиги ӧйдӧ республика бойы конституциялу, (1997 јылда јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде алынган), Тергеелик символдорлу — мааны ла кебедел. Республикада тергеелик тилдер: алтай ла орус. Казак тил чук јаткан казактардыҥ окылу тили болот.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Туулу Алтай (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. Туулу Алтай Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, «российский Тибет» канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар.

Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары: тыш кыйузы Казакстанла (505 км), тӱштӱк-кӱнчыгышта Монгол тергееле (290 км), тӱштӱк-кӱнбадышта — Кыдатла (55 км), онойдо ок Росияныҥ региондорыла ич кыйулар — Тыва ла Хакас тергеелерле, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай край, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область[36]. Республиканыҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 360 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 380 км[36]. Алтай Республиканыҥ текши јери 92,9 тыс.кв.км болуп јат[36].

Рельеф

Ӱч-Сӱмер — Сибирдиҥ бийик деген точказы
Чуйдыҥ чӧли

Республикада кӧп јаны кырлу рельеф. Туулу Алтай Россияныҥ кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдар. Алтай Республиканыҥ рельефыныҥ аҥылузы сындары тӱндӱк-кӱнбадыш ла широтный эдип турганында. Республиканыҥ орографический схемазында 3 јаан сындарлу цепь, олор јаан сууларла бӧлинген — Тӱндӱк, Орто ло Тӱштӱк цепь. Тӱштӱк-кӱнчыгышта Туулу Алтай Ӱкек плоскогорье јанынаҥ бийик сындарла оломо кептӱ курчаткан , Чулышманский нагорьеле, Табын-Богдо-Ола деп сынла (4049 м), Сайлюгем деп сынла (3580 м), Чихачев деп сынла (4245 м), Шапшальский деп сынла (3260 м). Эҥ бийик туу — Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер (орустап гора Белуха) — 4506 м, Сибирде эҥ бийик точка боуп јат[36].

Калгуты сууныҥ коолы, Табын-Богдо-Ола туу
Ак-Алаканыҥ коолы, Канас деп боочы

Ӱкек — Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында плоскогорье, Казахстан, Кыдат Республика, Монгол тергее ле Россия јеринде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2200—2500 метрге бийик сӱреен јаан реликт тӱс јер (плато) ӱсти холмисто-западинный ла грядово-западинный плоскогорье, айландыра 500—600 метрге сын-тайгалар бийиктейт.

Айландыра туулардыҥ эҥ бийиги Куйтэн-Уул деп кыр, алдында ады монголдоп Найрамдал болгон, 4374,0 м. Бу Куйтэн-Уул туу Ӱч-Сӱмердиҥ (Белуха) кийнинде Алтайдыҥ кырларыныҥ экинчизи.

Ӱкектиҥ морфологиялык бӱдӱми плоскогорье эмезе нагорьеге келижет (географа А. Н. Рудойдаҥ айтканыла). Ӱкектиҥ јерин специальный эмес литературада «плато» де бичилет.

Гидрологиязы

Алтын Кӧл
Кадын

Туулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол сууларӦӧн база бир ады Бий, (орустап Бия), олор биригип Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — Алтын Кӧл (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м. Чыҥдыйы бийик ару суу сӱрекей кӧп, јаҥыс Алтын Кӧлдиҥ ару суузы 40 км³. Јердиҥ алдындагы суулардыҥ кеми 22 000 муҥ.куб.м сутказында, эмдиги кӱнде тузаланып турган сууныҥ кеми 44 муҥ.куб.м сутуазында. Алтай Республиканыҥ јеринде минералду тоҥбок суулар, эм аржандар бар. Алтайдыҥ мӧҥкӱ тошторы 1035, јериниҥ текши кеми 748 км², бу керектӱ сууныҥ јаан кӧмзӧзи[38]. Алтайда чотко кирген мӧҥкӱ тоштордыҥ кеми 57 км³ једет, бу 52 км³ суу кире бар. Бастыра јаба алза, мӧҥкӱлерде сууныҥ запасы аккан сууныҥ ортојылдык кеминеҥ (43 км³ бир јылга) кӧп. Эҥ ле јаан мӧҥкӱлер: Талдураныҥ јаан мӧҥкӱзи (орустап ледник Большой Талдуринский) — 35 км², Менсу деп мӧҥкӱ тош (орустап Менсу ледник) — 21 км², Софийский деп мӧҥкӱ тош (орустап ледник Софийский) — 17 км², Јаан Маашей (орустап ледник Большой Маашей) — 16 км².


Климады

Текши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал, кыска ла изӱ јай (кичӱ изӱ — куран айлар), узун (кӱчӱрген — тулаан айлар) ла соок, кезик јерде ӧткӱре соок кыш[39][36]. Ортојылдык температура +1 °С..-6,7 °С[40]. Ӧзӧктӧрдӧ кейдиҥ ортојылдык температура 0..+5 °C (эҥ ле јылу кей Чамал јуртта), бу Сибирде эҥ бийик температура болуп јат. Чаган айда температураныҥ диапазоны −9,2..-31°С болот, јаан изӱ айда температураныҥ диапазоны +11..+19 °С. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 100 ала 1000 мм јетире. Кош-Агаш ла Улаган аймактарды Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген[41]. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. Чаган айда тыҥ ла деген соок +50..+60 °C јуук тӱжет.

Ӧзӱмдери

Оймонныҥ чӧли. Чендек јурттаҥ кӱнчыгыштай

Республиканыҥ јери узак ӧйлӧргӧ кезем башкаланган ландшафттарыла мында ӧзӱмдердиҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерлӱ болгонына салтарын јетирген. Республиканыҥ ӧзӱм ресурсында 2136 артык высший сосудистый ӧзӱмдер, ол тоодо 124 эндемик ле реликттер, 1622 бӱдӱм лишайниктер ле 700 бӱдӱм шляпочный мешкелер[38], кӧп ӧзӱм-эндемиктер јаҥыс ла Алтайдыҥ кырларында туштайт. Јерлик 40 бӱдӱм тату ла кӧп витаминдӱ, бактерицидный салтарлу јиилектӱ агаштар, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер ле реликттер Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигинде»[42] ле Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигинде[43]. Алтай Республикада эм ӧлҥдӧрди јаба алза, валовый запасы јарым миллион тонна болор, тузаланып турганы — јӱстер муҥдар тоолу тонналар.

Алтай Республиканыҥ јеринде Россия Федерацияныҥ Государстволык агаш реестр аайынча (Государственный лесной реестр) 01.01.2021 јылда бастыра агаш фондтыҥ јерлериниҥ текши јери 5044,8 муҥ га (Сибир федерал округтыҥ агаш массивиниҥ текши јериниҥ 1,35 %), агаштыҥ текши (запасы) кӧмзӧзи (орустап запас древесины на корню) 700,02 млн кбм. Кезилер ӧйи јеткен ле ӧйи ӧткӧн агаштардыҥ запасы — 331,14 млн км³. Бу ӧйдӧ агаш јыгатан јерлердиҥ кеми (орустап размер расчетной лесосеки) — 3418,4 тыс. км³ (ийне бӱрлӱ агаштардыҥ јери 1,79 % Сибир федерал округта). Агаштардыҥ кӧп сабазы ийне бӱрлӱ — мӧш (сосна сибирская, кедр), тыт (лиственница), јойгон (сибирская пихта) ло чиби (ель сибирская), карагай (сосна обыкновенная), онойдо ок јымжак бӱдӱмдӱ — кайыҥ (береза), аспак (осина), тал (ивовые)[38]. .

Аҥ-куштары

Ак башту сип

Алтай Республиканыҥ аҥы-кужы, јӱрген јериниҥ (среда обитания) башк-башка болгонынаҥ улам, кӧп јӱзӱн бӱдӱмдӱ болуп јат[38].

93 бӱдӱм — аҥдар (млекопитающийлер), 312 бӱдӱм куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 33 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака, 4 бӱдӱм земноводныйлар ла јаан группа беспозвоночный тындулар. Олордыҥ Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине[44] 135 бӱдӱм тындузы кирген, ол тоодо 20 бӱдӱм млекопитающийлер (11 бӱдӱми рукокрылый отрядтаҥ , 5 бӱдӱм азулу аҥдар (хищные) ла 4 бӱдӱм парнокопытныйлар, 77 бӱдӱм куш, 1 бӱдӱм пресмыкающий, 4 бӱдӱм балык, 29 бӱдӱм курт-коҥыс, 2 бӱдӱм кольчатый курт (червь), бир бӱдӱмнеҥ хордовый ла земноводный. Ол тоодо Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигине 5 бӱдӱм млекопитающий, 39 бӱдӱм куш, 4 бӱдӱм балык кирген[45]. Алтайдыҥ тындулары тайга-ташта јайым јӱрет: булан, кӱреҥ айу, јеекен, тооргы, марал, тушканчик, тарбаган, элик, шӱлӱзин, борсык, горностай, кӧрӱк, чырбык, киш, тӱлкӱ, камак, ӧркӧ, маныирбис[44], кочкор (аргали)[44] и другие.

Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте»[44].

Алтай Республикада куштар (Орнитологическая фауна) 49 билеге (семейство) кирет, ондо 312 бӱдӱм куш, олордыҥ 250 бӱдӱми региондо уйа базат. Алтай Республикда 67 бӱдӱм куштар Кызыл бичикке кирет[44].

Калганчы јылдарда Кызыл бичикке кирген куштардыҥ тооз араайынаҥ кӧптӧй: куу (лебедь-кликун)белоголового сипа[44].

Каргаалардыҥ, мӱркӱттиҥ ле ылаачынныҥ тоозы астабайт. Ржанкообразныйлардыҥ отряды, голубеобразныйлардыҥ, кукушкообразныйлардыҥ, ракшеобразныйлар, воробьиныйлардын тоозы база астабайт. Балобан ла кречеттиҥ тоозы ас, олорды туйказынаҥ тудуп Россияныҥ кыйуларын кечире јарабас саду ӧткӱредилер. Кӧп саба Кызыл бичиктеги куштардыҥ чике тоозы јок. Сууда јӱрер куштардыҥ кеткин ле уйа базар бӱдӱмдери: сугуш (кряква), ӧртӧк (шилохвость), боро сугуш (серая утка), чирок-трескунок ло чирок-свистунок, широконоска, красноголовый нырок, хохлатая чернеть, огарь, гоголь, лысуха, крохаль, боро кас. Тетеревиный куштардыҥ (кӱртӱк глухарь, сымдаа рябчик, белая куропатка ла тундряная куропатка) тоозы кӧп, олор Алтайдыҥ јеринде текши таркаган. Ол тоодо кӱртӱктер кӧптӧйт, алдында удобрение ле ядохимикаттарды јастыра тузаланганынаҥ улам олордыҥ тоозы кезем астаган болгон.

Маны

Бӧднӧлӧр лӧ ржанкообразный отрядтыҥ бӱдӱмдери база кӧп (вальдшнеп, дупель ле о.ӧ.).

Республиканыҥ јеринде 4 бӱдӱм земноводныйлар јӱрет, бирӱзи жаба Певцова Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген[44]. Арткан бӱдӱмдери: Обыкновенная жаба, Остромордая лягушка ла озёрная лягушка. Калганчызын 1970 јылда экелген, ол акклиматизацияны јакшы ӧткӧн. Эмдиги ӧйдӧ земноводныйлардыҥ популяциязына буудак јок.

Регионныҥ јеринде 7 бӱдӱм пресмыкающийся бар. Олордыҥ тоозына 2 бӱдӱм келескен кирет — прыткая ящерица ла живородящая ящерица ла 5 бӱдӱм јылан — гадюка обыкновенная ла восточная степная гадюка (Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген[44]), щитомордник, узорчатый полоз, уж. Одорлор ло ӧлӧҥ чабар јерлер астаганыла колбой олордыҥ популяциязына эмдиги ӧйдӧ буудак јок.

Кӧп тоолу беспозвоночный тындулардыҥ группазы (30 муҥнаҥ артык бӱдӱмдӱ) јетире шиҥделбеген, олордыҥ 22 бӱдӱми Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген[44]. Эмдиге јетире 218 тӱштиҥ кӧбӧлӧктӧри (Чешуекрылые бабочки) ле 2000-наҥ артык тӱнниҥ кӧбӧлӧктӧриниҥ бӱдӱми шиҥделген, онойдо ок 1000-наҥ артык бӱдӱм коҥыс (жесткокрылые жуки) ла 300-ке јуук бӱдӱм жужелица шиҥделген.

Минерал ресурстар

Алтай Республиканыҥ Минерал ресурстары[46] табылган тузалу казынтылардыҥ кӧби ле башка-башка болгоны, разведданныйлар аайынча сӱреен кӧп. Је бӱгӱнги кӱнде регионныҥ минерально-сырьевой потенциалы тузаланышка кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ алтын казары ла молибдено-вольфрамовый месторожденииелерди, декоративный таш ла строительный материалдарды кеми јаан эмес эдип таап тузаланары кӧрӱлет.

Бир канча јерде алтын рудалу јаан узелдерди разведка тапкан, геологический запас болуп јӱстер тоолу тонна рудалу ла ондор тоолу тонна россыпной алтын база табылган. Ас туштаар металлдардыҥ комплекстериниҥ уникал запастары (тантал, литий, рубидий, цезий, висмут) табылган. (кобальттыҥ , вольфрам ла молибден, висмут, куулы, мӧҥӱн, ртутьтыҥ) бир канча месторождениези темдектелген. Чаган-Узунда ртутьтумрамор (кемиле ондор млн.м³, декоративность јанынаҥ уникал бӱдӱмдӱ), Холзунский темир руда (запастары миллиард тонна кире бар), Пыжинский ташкӧмӱр ле Талдыдюргунский бороташкӧмӱр база.

Куу сууда (Лебедский) волластонитовый (чыҥдыйыла уникал сырье) месторождение шиҥделип јат[50], Подделикский (бийик чыҥдыйлу медицинский гипс), башка-башка минерал пигменттӱ, минерал ла эм-тус суу, эм-балкаш база шиҥделет. Јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱм строй материалдар, ювелирно-поделочный, декоративный ла коллекционный таштардыҥ залежтери табылган.

Часовой поястар

Ӧйдиҥ поясы

2011 јылда Ӧйди тоолойтон Јасак (законом «Об исчислении времени»)[51] часовая зона деп оҥдомол кийдирилген, бу оҥдомол аайынча Россия Федерацияныҥ јеринде јаҥыс аай ӧй чотолгон. 2014 јылда јасак аайынча он бир часовой зона тургузылган, 1-чинеҥ ала 11-чиге јетире, онойдо ок региондордыҥ тизӱзи тургузылган, кажызы ла ӧйдиҥ (часовой) зоназы болуп турган[51].

Алтай Республика МСК+4 деп часовой зонага кирет. Телекейлик ӧйлӧ башкаланганы (Смещение применяемого времени относительно) UTC +7:00. Јайгы ӧйгӧ кӧчӧри јок.

Региондо ар-бӱткенниҥ јеткерленгени

Чуйда јерсилкиниш тушта сейсмогенный оползеньниҥ јуругы

Кӱнбадыш Сибирде јерсилкиништер каа-јаа ла тыҥ эмес болот. Је јердиҥ кыртыжы мында да кыймыктайт. Алтай Республикага ол кыймыктаныш Тянь-Шань ла Прибайкальедеҥ келип јат, ондо јерсилкиништер тыҥ, оноҥ улам ла болот[52].

Кӱнбадыш Сибирде јерсилкиништер керегинде эҥ ле озо болгон табыш 1734 јылга келижет. 1761 јылдыҥ кӱзи ле 1771 јылдыҥ кыжында јердиҥ силкингени Семипалатинск ле Барнаулдыҥ ортозында јерлерде тудуштай ла јер силкинген[52].

1822 јылдыҥ јазында јерсилкиниш Салаирский кряжта (Алтай кырайда) темдектелген. Сильное землетрясение отмечено в Тыҥ јерсилкиниш Барнаулда 1829 јылдыҥ кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱнинде болгон. Ол тушта Оптыҥ јараттары јарылган (орустап образовались трещины). 1857 јылда Алтайда бир ле уунда эки јерсилкиниш болгон. Бирӱзи озогы Бийский округта, экинчизи — Змеиногорскта. 200 јылдыҥ туркунына эҥ ле тыҥ јерсилкиниш Алтайда 1898 јылда болгон. Бастырага јуук таш туралар јарылган, је бирӱзи де јемирилбеген. Тыҥ эмес ойто катаптаҥ силкиништер 1903 јылга јетире болгон. Кӱнбадыш Сибирде бастыра 250 јерсилкиниш темдектелген. Олордыҥ 22-зи XVIII чакка келижет, 89-зы — ӧткӧн јӱсјылдыкка ла артканы — бичтиҥ чакка келижет. Барнаулда 11 јерсилкиниш, Бийскте — 9 јерсилкиниш[52].

2003 јылда MSK-64) болгон, Алтай Республикада Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртынаҥ ыраак јок јерде јерсилкиништиҥ эпицентры болгон. Јер силкинерде, ол ӧйдӧ чыккан энергияныҥ кӱчи 50 мегатонна бомбаныҥ энергия кӱчиле тӱҥей болгон[53]

Бу болгон сейсмический јерсилкиништиҥ учы-кыйузы болуп сӱреен јаан (гигантский оползень) кӧчкӧ келген, Белтир јурттаҥ кӱнбадыштай 7 км јерде, Талдура сууныҥ оҥ јарадында. Бу кӧчкӧниҥ тууразы (јалбагы) 1 км кире бар. Кӧчкӧниҥ калыҥы 15 м, текши кеми (объем) — 20 млн м³ шыку[53].

2003 јылдагы јерсилкиништиҥ эпицентры

Јерсилкиништиҥ бир кайкамчылу немези кайылган кумак ла балкаш јайылган да тебилип те чыккан «вулканчиктер» бастыра Чуйдыҥ чӧлиниҥ јеринде кайда ла туштайт.

Мынаҥ башка, јерсилкиниш тушта чыккан сӱреен јаан јылу энергия (јерсилкиништиҥ эпицентрына јуук) јердиҥ алдында мӧҥкӱ тош јердиҥ (вечной мерзлоты) тош линзалардыҥ бир канчазын кайылтып, јердиҥ алдында сууларды кыймыктаткан. Оноҥ улам Белтир јурттыҥ јанында бийиги 2 м сууныҥ фонтандары адылган, бир канча балкашту кӧлдӧр табылган, олордыҥ текши јери 6,5 муҥ квадратный метр. Бир ондый кӧл Бельтирде стадиондо чыккан[53].

Јерсилкиниш болгон јерде кӧп јерде кӧчкӧ, јемирилиш болуп, јерде јаан јарыктар ачылган. Алтай Республикада 1889 улус јадар тура ӱрелген, ондо 7 000 кижи јаткан болгон, онойдо ок 25 школ, 16 эмчилик, 7 котельный ӱрелген[53]. Практически полностью был разрушен поселок Белтир јурт бӱдӱнге јуук бызылган. Окылу јетирӱ аайынча улустаҥ коромјы јок.

Чуйдыҥ трагыныҥ јолы, инженерный сооружениелери јаан коромјы чыгымду болгон.

Јерсилкиниш учун Маашей суу аккан ӧзӧктӧ јол јок болуп бызылган, эмди ондо јӱк ле чичкечек орык јол бар.

Калганчы јӱсјылдыкта эҥ ле тыҥ чыгым экелген јаан Суу кӧпчигени (чайык, наводнение) 2014 јылда кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде болгон. Бир канча кӱн болгон ургун јааштардаҥ улам суулар кӧпчиген. Бу ургундар мӧҥкӱ тоштордыҥ кайылып баштаган ӧйине келижип, Алтайдыҥ суулары тыҥыда кӧпчип, кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде јарадынаҥ ажынып чыккан. Јаҥыс јаан Чуй, Кадын суулар эмес, онойдо ок, кааҥ јайларда соолып калатан, оок то суулар аҥканынаҥ ашкан. Регионедо јеткерлӱ айалга (чрезвычайная ситуация) јарлалган. Бастыра аймактарда (јаҥыс Кош-Агаш аймак эмес) ондор тоолу јон јадар јерлер сууга алдырткан.

Јетирӱлерде 15 муҥга шыку туралар сууга алдырган, 33 муҥ кижи суунаҥ чучураган. Суу кӧпчигенинеҥ улам текши чыгым 6,5 миллиард салкойдоҥ ажа конгон, оныҥ тал ортого јуугы (2,7 миллиард) социал объекттерди орныктырарына барган, коммунальный инфраструктураны, кӱрлер ле јолдорды. Јаан суу («Большая вода») 504 километр кӧӧлик јолдорды алып ийген, тал ортого јуугы бызылган — 223 километр, 235 кӱр ӱрелген, онойдо ок коммунал ээлемниҥ 10 объекти ле 49 соцобъект ӱрелген.

2012 јылда суу кӧпчиген кийнинеҥ јоголгон

Эки ле ай кийнинеҥ 2014 јылда јаан изӱ айдыҥ 28 кӱнинде региондо тыҥ мӧндӱр. Теҥеринеҥ алаканча мӧндӱр тӱжӱп, јабынтыларды, кӧзнӧктӧрди ойо согуп, јӱстер мӱҥдар тоолу машиналарды ойо согуп, агаштарды сындырып, суу кӧпчиштеҥ јаҥы ла оҥдолгон огородторды јалбайта соккон.

2012 јылдыҥ јаан изӱ айында база бир јаан суу кӧпчиш болгон, оныҥ салтары болуп, плотинаны быза соголо, Маашей кӧл сооло аккан. Кӧлдиҥ узуны 1,5 км кире болгон, 0,4 километр јетпес. Бир канча кӱн улай сӱреен тыҥ ургун јаҥмырлар болгон. Бастыра јанынаҥ таш кӧчкӧлӧнгӧн. Чуй сууныҥ коолы солунган. Суу кӱрлерди оодып апарган. Ар-бӱткендик буунты (Моренный вал) бызылган[к. 1], Маашей кӧл јоголгон[54].

Тыҥ јорткондор (Смерчтер) Туулу Алтайда болгоны удагалак. Байла, телекейдиҥ бу јеринде климаттыҥ солынганыла колбулу болор. Кем де мында јӱсјылдыктыҥ туркунына болгон Јаан јоткондор кӧрбӧгӧн дӧ ол керегинде бичибеген де.

  • 2007 ле 2008 јылдарда смерчтер баштапкы катап Чопош јурттыҥ јанында болгон.
  • 2009 јылда јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнинде, 10 минуттыҥ туркунына Туулу Алтайда Јаан јоткон «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында агаштардыҥ баштарын ӱзе согуп, кезик агаштарды аҥтарган. Бу салкынла кожо тыҥ мӧндӱр келген (10 см кире).
  • 2016 јылда јаан изӱ айдыҥ 26 кӱнинде Майма аймактыҥ ӱстиле Јаан јоткон ӧткӧн, ойто ло «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында тыҥыткан, је кӱчи 2009 јылдыйына кӧрӧ, эмеш уйан. Јыгылган агаштар база болгон.

Метеориттер — азый да, эмдиги де ӧйдӧ Алтайдыҥ јерине метеориттер тӱжет. Улай тӱжер јерлери (метеоритная трасса) Алтай кырайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш кыйузында, Казахстанла кыйу, билимчилердиҥ айдыжыла табылган метеориттердиҥ оодыктарыныҥ јайылганын шиҥдезе, мында узак ӧйгӧ метеоритный тыҥ јаҥмырлар болгон. Экинчи метеоритный трасса Бийский аймакла ӧдӱп јат. 20 млн јыл кайра бистиҥ Вселенныйдыҥкосмический телкеминде болгон керектерди шиҥдеп алза, озодо Алтай кырайда «метеоритный бомбардировкалар» кӧп болгоны јарт[55]. Байла, что Алтай Республика ла Алтай кырай эмдиги ӧйдиҥ ле јебрен ископаемый метеориттерлӱ јер болуп јат.

Солнечный системазыныҥ метеориттерине келижет деп айдат, Масальский темир метеорит (2009 ј. 400—500 кг), айса болзо, ыраак космостоҥ келген болор[55].

Јылдыҥ ла планеталар ортодо телкемнеҥ муҥдар тоолу метеориттер, кеми тоозын ошкош кичинек ле јааны канча-канча тонна кире бар, Јерге келип тӱжет. Олордыҥ кезигин ле билимде шиҥдейдилер. Кажы ла табылган метеорит билимге сӱреен баалу табынты болот. Метеоритти табала, билим Академияга табыштырган улуска акча тӧлӧлӧт. Кажы ла метеорит тӱшкенин кӧргӧн, эмезе тапкан кижи бу адреске баштанзын: 117313, г. АН РФ[56][57][58].

Туристско-рекреационный аргалар

Туулу Алтай, Кӧмир суу, Кыстыҥ јарады

Туулу Алтай дегени республиканыҥ тӱӱкилик брендовый ады болот, бу эҥ ле озо рекреационный потенциалду экологиялык ару јер[11]:

1) Туулу Алтай — Сибирде эҥ бийик кырларлу јер. Кӧп тайга-сындардыҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 3000-4000 метрге бийик, олордыҥ баштары јыл ичинде тошту турат (Тӱштӱк-Чуйдыҥ, Кадын бажы сын, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сыны о.ӧ.), олорло туризм ле альпинизмниҥ спортчылары јилбиркейт. Алтайдыҥ бийик деген туузы — Кадын бажыныҥ кӱнчыгыш келтейинде Ӱч-Сӱмер (4506 метр). Туулу Алтайда кырлар ортодо тереҥ ӧзӧктӧр бар,Канныҥ чӧли, Чолышманда нагорье, плоскогорье Ӱкек, Улаганда плоскогорье), бийиги 1500—2300 метр. Алтай анчада бойыныҥ куй таштарыла бай, олор 500-теҥ кӧп — (Музейная, Кӧк-Таш, Кульдюкская, Туткушская (Тут-Куш), Талдинская карстовая арка, Таркольская, Каракокшинская, Денисова ло о.ӧ.)[11];

2) суу ресурстар јаан, 7 муҥга шыку кӧлдӧр, олордыҥ ортозында Россияда ээҥ тереҥ кӧлдӧрдиҥ бирӱзи — Чульчинский, Текелӱ.Јарлу учарлар: Корбу, Камышлинский ле о.ӧ.[11];

Ӱкек деп плоскогорье, Угульгун деп боочы јаар кӧрзӧ

3) республиканыҥ јеринде ЮНЕСКО темдектеген Телекейлик учурлу ар-бӱткендик энчиниҥ объекттери «Золотые горы Алтая», олорго Туулу Алтайдагы беш уникал јер (Алтын-Кӧл, Ӱч-Сӱмер, Алтайский государственный природный биосферный заповедник, Катунский государственный природный биосферный заповедник, плато Ӱкек)[11];

4) Ар-бӱткендик корулу јерлерАлтайский деп корулу јер и Катунский деп корулу јер; «Сайлюгемский» национал парк; 4 ар-бӱткендик парк — «Ӱч-Сӱмер», «Ӱкек», «Ӱч Эҥмек» («Аргут» деп кластерлӱ), «Ак-Чолушпа ар-бӱткендик парк»; Сумультинский ар-бӱткендик биологический заказник ле Шавлинский биологический заказник; Сибирский баш ботанический садтыҥ Горно-Алтайский филиалы; республикан учурлу 43 ар-бӱткендик кереес[11];

Петроглифтер

5) Ташта јурамалдарды, петроглифтерди шиҥдеери Алтайда эки јӱс јылдаҥ артык уулалат, је бӱгӱнги кӱнде кандый да шиҥжӱчи республикада бар петроглифтердиҥ чике тоозын айдып болбос. Алтай ичинде 200 кире јерде тата јурамалдар бар: кезик јерде кӧп, темдектезе, Јылаҥаш деп суныҥ ӧзӧгинде, кезик јерде тоолу ла. Јылаҥаш суу аккан ӧзӧктӧ кӧп сабада ташта јуҥмалар јуралган, каа-јаада марал, аҥ, антропоморфный фигуралар — мешке башту улус, ок-јаалу улус ла о.ӧ. Јылаҥаштагы петроглифтерди археологтор гунно-сарматский ӧйдӧ бистиҥ эранаҥ озо- II—V чактарга Темир Чакка келиштирет, шиҥжӱчилер јӱк ле мында 30000 артык таш јуруктар деп бодоштырат. Озодоҥ бери мында солынталар болбогон, ол ло кырлар, ол ло мал-аш ла малчылардыҥ кышкы турлулары. Калбак-Ташта, Турочакский писаницада; Байлу Сетерлӱде тата јурамалдар[62];

6) туристтердиҥ амыралтазына керектӱ 380-неҥ артык объекттер (гостиницалар, отельдер, мотельдер, хостел ле о.ӧ.) бар, ол тллдо 4 санаторно-курортный учреждение, јурт јерде 440-теҥ артык «јажыл» туралар. Бир ле уунда кӧп улус токтоор јерлердиҥ тоозы 17 муҥ. единица, ол тоодо јыл айландыра токтоор јерлер — 9 муҥ единица[11].


Администрациялык јерлерин бӧлӱгени

Алтай Республика мындый администрациялык јерлӱ тӧзӧлмӧлӧрдӧҥ турат[63]:

  • каланыҥ округы — 1 (Горно-Алтайск кала);
  • муниципал аймак — 10;
  • јурт јеезелер — 91;
  • јурттар ла посёлктор — 246 (эмдиги ӧйдӧ).
Мааны Кебедел Ады ады
орустап
Јурт
јеезелер
Јурттар ОКАТО-ныҥ коды Эл-јон,
кижи
Текши јери,
мӱҥ км²
Эл-јонныҥ
ныктазы,
кижи/км²
Администрациялык
тӧс јери
Кала
1 Flag of Gorno-Altaysk.svg Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png Улалу Горно-Алтайск 84401 64 505[64] 0,96 684,2
Муниципал аймактар
1 Flag of Ust-Kansky District.png Coat of Arms of Ust-Kansky District.png Кан-Оозы аймак Усть-Канский район 11 24 84235 14 758[64] 6,3 2,3 Кан-Оозы
2 Flag of Ust-Koksinsky District.png Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png Кӧксу-Оозы аймак Усть-Коксинский район 9 42 84240 15 981[64] 12,9 1,3 Кӧсу-Оозы
3 Flag of Kosh-Agachsky District.png Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png Кош-Агаш аймак Кош-Агачский район 12 16 84210 19 906[64] 20,0 0,9 Кош-Агаш
4 Flag of Mayminsky District.png Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg Майма аймак Майминский район 6 25 84215 34 582[64] 1,4 20,6 Майма
5 Flag of Ongudaysky District.svg Coat of Arms of Ongudaysky District.svg Оҥдой аймак Онгудайский район 10 30 84220 14 131[64] 11,7 1,3 Оҥдой
6 Flag of Turochaksky District.png Coat of arms of Turochaksky District.png Турачак аймак Турочакский район 9 32 84225 11,0 1,1 Турачак
7 Flag of Ulagansky District.png Coat of Arms of Ulagansky District.png Улаган аймак Улаганский район 7 13 84230 11 981[64] 18,4 0,6 Улаган
8 Flag of Chemalsky District.png Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png Чамал аймак Чемальский район 7 21 84243 3,0 3,2 Чамал
9 Flag of Choysky District.png Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg Чоо аймак Чойский район 7 21 84245 4,5 1,9 Чоо
10 Flag of Shebalinsky District.png Coat of Arms of Shebalinsky District.png Шабалин аймак Шебалинский район 13 24 84250 13 714[64] 3,9 3,5 Шабалин

Эл-јон

Тоозы

Росстаттыҥ бергениле Алтай Республикада эл-јонныҥ тоозы[65] 210 924 кижи (2021). јонныҥ ныктазы — 2,27 кижи/км² (2021). Калада эл-јон — 30,56 % (2020).

Эл-јонныҥ тоозы
1897[66]1916[66]1920[66]1926[66]1933[66]1939[67]1959[68]1970[69]1979[70]1987[71]1989[72]1990[73]1991[73]1992[73]1993[73]
41 98365 14886 67399 672106 055162 179157 161168 261171 835180 000191 649193 275195 577196 962196 371
1994[73]1995[73]1996[73]1997[73]1998[73]1999[73]2000[73]2001[73]2002[74]2003[73]2004[73]2005[75]2006[75]2007[75]2008[75]
196 977198 542199 879199 933200 461201 699202 441203 030202 947203 038203 214203 900204 500205 400207 100
2009[76]2010[77]2011[78]2012[79]2013[80]2014[81]2015[82]2016[83]2017[84]2018[85]2019[86]2020[87]2021[6]
209 207206 168206 530208 425210 344211 645213 703215 161217 007218 063218 866220 181220 954
Файл:Jаандар.jpg
Јабаган-Бажы јурт, јаан јаштулар, 2008

Јонныҥ угы-тӧзи

1959[88]
кижи
% 1979[89]
кижи
% 1989[90]
кижи
% 2002
[91]
кижи
бастыра-
зынаҥ %
угы-
тӧзин
айткан
улустаҥ
%
2010
[92][93]
кижи
бастыра-
зынаҥ %
% угы-
тӧзин
айткан
улус-
таҥ
 %
бастыра 157161 100,00 % 172040 100,00 % 190831 100,00 % 202947 100,00 % 206168 100,00 %
Орустар 109661 69,78 % 108795 63,24 % 115188 60,36 % 116510 57,41 % 57,52 % 114802 55,68 % 56,63 %
Алтайлар
(ол тоодо
теленгиттер,
тубалар,
чалкандулар)
38019 24,19 % 50203 29,18 % 59130 30,99 % 66923 32,98 % 33,04 % 68814 33,37 % 33,94 %
*телеҥиттер алтайларла
кожо
вкл. в алтайцы вкл. в алтайцы 2368 1,17 % 1,17 % 3648 1,77 % 1,80 %
*тубалар алтайларла
кожо
вкл. в алтайлар вкл. в алтайцы 1533 0,76 % 0,76 % 1891 0,92 % 0,93 %
*чалкандулар алтайларла
кожо
алтайларла
кожо
алтайларла
кожо
830 0,41 % 0,41 % 1113 0,54 % 0,55 %
Казактар 4745 3,02 % 8677 5,04 % 10692 5,60 % 12108 5,97 % 5,98 % 12524 6,07 % 6,18 %
Кумандылар алтайларла
кожо
алтайларла
кожо
алтайларла
кожо
931 0,46 % 0,46 % 1062 0,52 % 0,52 %
Украиндер 1462 0,93 % 1305 0,76 % 1714 0,90 % 1437 0,71 % 0,71 % 1010 0,49 % 0,50 %
Немецтер 1113 0,71 % 720 0,42 % 830 0,43 % 903 0,44 % 0,45 % 700 0,34 % 0,35 %
Армяндар 24 0,02 % 68 0,04 % 174 0,09 % 493 0,24 % 0,24 % 528 0,26 % 0,26 %
Татарлар 236 0,15 % 334 0,19 % 388 0,20 % 460 0,23 % 0,23 % 414 0,20 % 0,20 %
Азербайджандар 50 0,03 % 169 0,09 % 266 0,13 % 0,13 % 307 0,15 % 0,15 %
Узбектер 48 0,03 % 85 0,04 % 149 0,07 % 0,07 % 262 0,13 % 0,13 %
Киргизтер 9 0,01 % 71 0,04 % 163 0,08 % 0,08 % 238 0,12 % 0,12 %
Белорустар 351 0,22 % 349 0,20 % 367 0,19 % 300 0,15 % 0,15 % 216 0,10 % 0,11 %
Тувиндер 32 0,02 % 65 0,03 % 22 0,01 % 0,01 % 158 0,08 % 0,08 %
Молдавандар 35 0,02 % 85 0,05 % 174 0,09 % 179 0,09 % 0,09 % 148 0,07 % 0,07 %
Корейлер 27 0,02 % 42 0,02 % 65 0,03 % 128 0,06 % 0,06 % 144 0,07 % 0,07 %
Таджиктер 102 0,06 % 23 0,01 % 84 0,04 % 0,04 % 123 0,06 % 0,06 %
Грузиндер 89 0,05 % 198 0,10 % 127 0,06 % 0,06 % 99 0,05 % 0,05 %
Шорлор 66 0,04 % 120 0,07 % 159 0,08 % 141 0,07 % 0,07 % 87 0,04 % 0,04 %
Чуваштар 80 0,05 % 104 0,06 % 127 0,07 % 103 0,05 % 0,05 % 83 0,04 % 0,04 %
Мордвалар 335 0,21 % 142 0,08 % 142 0,07 % 81 0,04 % 0,04 % 68 0,03 % 0,03 %
Сыгандар 220 0,14 % 134 0,08 % 114 0,06 % 56 0,03 % 0,03 % 65 0,03 % 0,03 %
Буряттар 60 0,04 % 17 0,01 % 23 0,01 % 43 0,02 % 0,02 % 64 0,03 % 0,03 %
Удмурттар 61 0,04 % 75 0,04 % 60 0,03 % 0,03 % 51 0,02 % 0,03 %
Телеуттар вкл. в алтайцы вкл. в алтайцы вкл. в алтайцы 32 0,02 % 0,02 % 37 0,02 % 0,02 %
ӧскӧлӧри 727 0,46 % 554 0,32 % 858 0,45 % 1248 0,61 % 0,62 % 137 0,07 % 0,07 %
угы-тӧзин
айткандары
157160 100,00 % 172039 100,00 % 190831 100,00 % 202559 99,81 % 100,00 % 202736 98,34 % 100,00 %
угы-тӧзин
айтпагандар
1 0,00 % 1 0,00 % 0 0,00 % 388 0,19 % 3432 1,66 %
2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча