Кайырлык

Рувики сайттаҥ
Јурт
Кайырлык
орус. Каярлык
50°40′59″ с. ш. 85°34′43″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Оҥдой
Јурт јеезе Јолоныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 1000[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↘195[2] кижи (2016)
Ук-калыктар алтайлар 100 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38845
Почтаныҥ индекси 649433
АТТК-ныҥ коды 84220810003
МТТК-ныҥ коды 84620410111
Номер в ГКГН 0153864
Кайырлык (Россия)
Точка
Кайырлык
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакКайырлык (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Точка
Кайырлык

Ӱлекер:Сортировка: по АТЕ

Кайырлык (орус. Каярлык) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы

Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор.

Кайырлык орус. крутое, отвесное место[4].

Кайырлык орус. быстрина, порог[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Кайырлык сууныҥ јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, Куладыныҥ боочызы, Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар Кӧксу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик[1]. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, Јалбагаштыҥ суузына ӧскӧ суулар кожылып, Кайырлыктыҥ суузы башталат, Эзимниҥ суузы, Толубайдыҥ суузы, Кара-Боомныҥ суузы.

Климады

Климады орто-континентал[5]. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)[6].

Аҥ-куштары

Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар[7].

Ӧзӱмдери

Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орус. барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орус. крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орус. ирис), алаҥуш, комургай (орус. борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орус. бадан), чай чечек (орус. герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орус. лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орус. жимолость)[7].

Јери ле јолдоры

Јуртта 3 ором: Меес-јаны (орус. Подгорная), Сас-јаны (орус. Болотная), Тӧс ором (орус. Центральная). «Јоло-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор.

Кайрылык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой 63 км
Республикан тӧс кала Улалу 210 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 300 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 4000 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612 км-деҥ (Нефтебаза) 37 км

Тӱӱкизи

Јурт 1726 јылда тӧзӧлгӧн. Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер Том-Тураныҥ архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде Кеҥиниҥ совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, 1967 јылда Јолоныҥ совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2002[8]2010[9]2011[10]2012[11]2013[12]2014[13]
226↘200→200↘198↗202↗208
2015[14]2016[15]2020[16]
↘197↘195↘143
50
100
150
200
250
300
2012
2020

Ук-калыктар

2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % алтайлар[3].

Окылу тил: орус, алтай[17]

Инфраструктуразы

  • Кайырлыктыҥ баштамы школы.
  • јурттыҥ клубы
  • библиотека
  • магазин
  • эмчилик
  • балдардыҥ тышкары ойноор спортплощадказы

Экономиказы

Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер.

Кереестер

Тӱӱкилик

Археологиялык

  • Мӧҥкӱсалгыш Семисарт (819,946,1098-1105)[18];
  • Ташта јурамал (947)[18].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[18].

Ар-бӱткендик

  • Кайрылык бажында тоҥбок суу. Байлу (936)[18];
  • Суу кечире Чичке деп јерде тоҥмок суулар бар;
  • Тагыл (1126)[18].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[18].

Јарлу улузы

Кайырлыкта чыккан улус:

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 Онгудайский район
  2. ↑ Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. ↑ 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. ↑ 1 2 О.Т. Молчанова. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 80,236. — 397 с.
  5. ↑ http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia
  6. ↑ Оҥдой. Климат[1]
  7. ↑ 1 2 Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  8. ↑ http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460.
  9. ↑ https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx.
  15. ↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx.
  16. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  17. ↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.
  19. ↑ Агадин К. И.[2]
  20. ↑ Адаров А. О.[3]
  21. ↑ [4]
  22. ↑ Адянов К.[5]
  23. ↑ Белешев В. Н.[6]
  24. ↑ Укачин Б. У.[7]
  25. ↑ Кукуев Т. О.[8]
  26. ↑ [9]
  27. ↑ Кыпчаков И. К.[10]
  28. ↑ [11]
  29. ↑ Сельбиков А. Т.[12]
  30. ↑ Јажый Тогочоева[13]
  31. ↑ Тырдаев У. Т.[14]
  32. ↑ Тырдаев У. М.[15]
  33. ↑ Чекушев Л. В.[16]
  34. ↑ Адаров Б. О.[17]

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кайырлык&oldid=555614"