Новосибирск

Рувики сайттаҥ
Кала
Новосибирск
Новосибирскте опера ла балеттиҥ театры, Новосибирсте тӧс темирјол вокзал, Кичӱ Кӱнбадыш-Сибирский темирјол, Новосибирский государстволык краевед музей, Новосибирский цирк
Мааны Кебедел
Мааны Кебедел
55°01′ с. ш. 82°55′ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Статус Администрациялык тӧс јер центр
Федерацияныҥ субъекты Новосибирский область
Каланыҥ округы Новосибирск кала
Ич бӧлӱк Администрациялык 10 аймак
Новосибирсктиҥ башкараачызы Локоть Анатолий Евгеньевич[1]
Тӱӱкизи ле географиязы
Тӧзӧлгӧн јылы 1893
Алдында аттары 1895 јылга јетире — Александровский
1903 јылга јетире — Ново-Николаевский
1926 јылга јетире — Ново-Николаевск
Кала ала 1903
Текши јери 502,7[2] км²
Бийиги 150 м
Климады континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00, OMST[d] ла KRAT[9]
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы 1 620 162[3] кижи (2021)
Ныктазы 3204,31 кж./км²
Ук-калыктар орустар — 95 %[4]
Конфессиялар православныйлар, протестанттар, мусульмандар ла о.ӧ.
Катойконим новосиби́рецтер, новосиби́рец, Новосиби́рскте јуртап јаткандар
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 383
Почтаныҥ индекси 630xxx
АТТК-ныҥ коды 50401
МТТК-ныҥ коды 50701000001
Номер в ГКГН 0013499
Оноҥ до ӧскӧзи
Кайралдар Иштиҥ магыныҥ калазы
Каланыҥ кӱни Јаан изӱ айдыҥ амыраар калганчы кӱни
Окылу эмес аттары Сибирдиҥ тӧс калазы[5][6][7], Сибирдиҥ Чикаго[8]

novo-sibirsk.ru
Новосибирск (Россия)
Green pog.svg
Новосибирск
Red pog.svg
Москва
Новосибирск (Новосибирский область)
Green pog.svg
Новосибирск
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Новосиби́рск (1926 јылга јетире — Но́во-Никола́евск) — Россияда эл-јонныҥ тоозы аайынча ӱчинчи јерде кала[10]. Сибир федерал округтыҥ администрацилык тӧс јерине Новосибирский область ла Новосибирский район (кирбейт)[11], Кӱнбадыш-Сибир экономический районныҥ тӧс јери болот. Областной учурлу кала, Новосибирский областьтыҥ город Новосибирск деп муниципал тӧзӧлмӧзи, Россия калаларыныҥ округы деп статусту[12], ол эл-јоныныҥ тоозыныҥ кӧбиле (Список муниципальных районов и городских округов России) ороондо јаан кала болот. Онойдо ок Новосибирскте Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ Управлениези бар, РФ-ныҥ Сибир федерал округында президенттиҥ представительствозы бар, РАН-ныҥ Сибирский бӧлӱгиниҥ Президиумы ла РФ-ныҥ Кассационный военный суды бар.

Бу кала Новосибирский агломерацияныҥ тӧс јери. Сибирдиҥ јаан деген деловой, культуралык, транспортло, ӱредӱлик ле билим, саду јанынаҥ тӧс јери.

Новосибирск 1893 јылда тӧзӧлгӧн, каланыҥ статусын 1903 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде алган. Эл-јоныныҥ тоозы аайынча Новосибирск Россияныҥ Азиат келтейинде эҥ јаан кала болуп јат, онойдо ок Россияныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи деп статус јок. Кала Оп сууны экијандай турат, јанында Новосибирский водохранилище, Оп сууда плотинала бууган Новосибирский ГЭС бар. Каланыҥ текши јери — 502,7 км².

Каланыҥ јааны (мэр) мында јаткан эл-јонныҥ текши ӱнберижиле тудулат. 2014 јылдаҥ кандык айыныҥ 23 кӱнинеҥ ала бу јамыда Локоть Анатолий Евгеньевич турат (КПРФ).

2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде калага «Город трудовой доблести» деп ат адалган[13].

Этимологиязы

1893 јылда тӧзӧлгӧн, Транссибир магистральды тудуп турган ӧйдӧ 1894 јылда Новая Деревня јурттыҥ адын Александр III каанныҥ адына аташ эдип Александровский деп ӧскӧрткӧн, Александр III деп каан Транссибти тударын баштаган, 1895 јылда јурт ойто Новониколаевский деп Николай II каанга учурлай адалган. 1903 јылда дезе, ол безуездный Новониколаевск деп кала боло берген. ново- деп кошконы не керектӱ дезе, ӧскӧ јон јаткан јерлердиҥ адынаҥ башка болзын деп. «Николаевск»: Амур сууныҥ оозында (1926 јылдаҥ ала — Николаевск-на-Амуре), онойдо ок Заволжье (1918 јылда — Пугачёв (кала)). 1926 јылда Новониколаевск Новосибирск деп ӧскӧртӧ адалган[14].

Тӱӱкизи

1899 јыл.
1890-чы јылдар

Кала чатский татарлардыҥ Чёртово городище (Новосибирск) деп јаан јериниҥ ордында тӧзӧлгӧн[15]. Баштапкы орус јурт эмдиги Новосибирсктыҥ ордында Никольский погост эмезе село Большое Кривощёково болгон[16].

1893 јылда кандык айдыҥ 30 кӱнинде баштапкы ишмекчилер бого келип, Оп сууны кечире кӱр тудар улуска јадатан туралар тударга келген. Бу ла ӧй Новосибирсктиҥ тӧзӧлгӧни деп чотолот.

1896 јылга јетире Кӱнбадыш-Сибир темирјол 1891 јылда посёлок Кривощёковский (Азиат Россияныҥ Атласы, Петербург 1916 ј.), јурттыҥ бызылган келтейине подъездной јолдор эдилген, бир беристе ыраагында — Кривощёково деп станция (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Кӱнбадыш)1897 јылда Оп сууны кечире баштапкы темирјол кӱр ачылган. Темирјол табылганыла кожо кӧчкӱндердиҥ јуртына улус кӧптӧдӧ кожулган. Онойдо тоолу ла јылга эл-јонныҥ тоозы 685 кижинеҥ 2000-га јеткен1930 јылда 1934 јылдаҥ ала — Кировский)[21][22].

11.5.1909 јылда Ново-Николаевскте сӱреен јаан ӧрт болгон. Ӧрт бир канча кӱн болгон. 794 тура, јанында чеден-кажааныла кожо, каланыҥ 22 кварталы кӱйген, 6 муҥнаҥ артык кижи јадар јери јок арткан (олордыҥ кӧп сабазы Каменка деп сууныҥ јарадыла одуланып јаткан). Ӧрттиҥ текши коромјызы, эткен чыгымы 5 млн салковой алтынла. Ӧрттиҥ кийнинеҥ тоолу ла кӱннеҥ брюшной тифтиҥ ле холераныҥ эпидемиязы башталган[23]. Бу ла 1909 јылда Оп деп станция Новониколаевск деп ӧскӧртӧ адалат.

1920-чи јылдардыҥ учы

1912 јылда Ново-Николаевсктиҥ башкарузы баштамы ӱредӱни текши кийдирет(ол ӧйдӧ баштамы текши ӱредӱ јаҥыс ла Ярославльда болгон). Ново-Николаевсктыҥ салымы ӧскӧ станционный посёлктодыҥ ушкуш болор эди, је Санкт-Петербургта шӱӱлте чыккан: Алтайды темирјолло Сибирле колбоор деп. Башка-башка варианттар кӧрӱлген. Владимир Жернаков, Ново-Николаевсктыҥ јааны, ӱч јылдыҥ туркунына темирјолдор аайынча имперский Комиссияны бу вариантка јайа тарткан: Семипалатинск (Семей) јаар темирјолдыҥ айрызы Ново-Николаевск кала ажыра ӧтсин деп. Учы-учында 3.6.1912 јылда Новосибирскте јаан учурлу событие болды: жернаковский вариантты имперский Комиссия јӧптӧп ийген, Ново-Николаевск кенейте ле 2016 јылда 1915 јылда Алтай темирјол (1915) Ново-Николаевск — Семипалатинск јаҥы ла јетире тудулып келерде, калада 70 муҥ кижи јаткан, 7 банк иштеген. Ол ӧйдиҥ символы — Святитель ле Чудотворец Николайдыҥ часовнязы болгон, бу ла јылда Николаевский проспектте (эмди Красный проспект) кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылган.

1915 јылда темирјол станция Новониколаевск II тудулган (1960 јылдаҥ ала — Новосибирск-Южный), Новониколаевск станция эки бӧлӱк: Новониколаевск I — Пассажирский ле Новониколаевск III — Товарный.

1916 јылда году Ново-Николаевск Алтай губернияныҥ губернский калазы боло берген. Алтайский губерния 1917 јылда тӧзӧлӧр учурлу болгон. Је Удурум башкару орустап (Временное правительство) губернский кала эдип Барнаулды талдаган.

1914 јылда Ново-Николаевсктыҥ јоны 60 000 кижи болгон, 1915 јылда — 75 000 кижи (ондо турган черӱчилдерди тоолобозо)[24]. Калада: таҥынаҥ ла темирјол пристаньдар тошту-кыптарлу (Ледник (помещение) 820 тонн сарју салып тоҥурар, 8 кудайлык учреждение (5 православный, 1 католический, 1 старообрядческий серикпе , 1 еврейский мӱргӱӱл тура), 40 артык ӱредӱ заведение (ол тоодо реальный училище, женская гимназия, каланыҥ тӧрт классту, эки классту темирјолдык ла начальный училищелер), типография, 4 библиотека, 4 больница, амбулаториялар, казначейство, 6 банк 2 агентство јер аайынча банктар (250 млн салковой кире оборотту), биржа, заводтор: Военно-сухарный, чугунолитейный «Т-ва Труд» ла «Верман ла Петерс», кожевенный, мыловаренный, лесопильный ла о.ӧ.)[25].

1917 јылдыҥ кийнинде

Февраль революцияныҥ кийнинеҥ каланыҥ Народный собраниезине талдаштар ӧткӧн. Бого ло коштой Совет рабочих, солдатских и крестьянских депутатов база тӧзӧлгӧн. 14.12.1917 јылда городской управаныҥ туразына А. Петухов јепселдӱ отрядты башкарган большевик лидерлердиҥ бирӱзи једе конгон — онойып калада јаҥ Советтерге кӧчкӧн.

1918 јылдыҥ 1919 јылга јетире болгон, белогвардеецтер тыҥ казырланган. Удурум правительство 1919 јылдыҥ 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱндеринде јайымдалган.


Физико-географикалык темдектери

Климады

Новосибирсктиҥ климады
Кӧргӱзӱ чаг кочк тулаа канд кӱӱк кизу јизӱ кур сыг ӱлӱ кӱч јаҥ Јыл
Ӱстӱги бажы, °C 4,1 5,5 14,5 30,7 36,1 36,7 41,1 35,7 36,0 27,2 12,1 5,0 41,1
Орто бийиги, °C −12,1 −9,7 −1,9 8,1 18,8 23,4 25,4 22,8 16 7,6 −3,5 −9,9 7,1
Орто температура, °C −16,5 −14,8 −7,6 2,3 11,8 17,1 19,4 16,6 10,2 3,1 −6,9 −14 1,7
Ортолой јабыс, °C −20,9 −19,5 −12,8 −2,4 5,6 11,2 13,8 11,2 5,6 −0,4 −10,3 −18,3 −3,1
Сыраҥай јабыс, °C −51,1 −46,3 −36,4 −29,1 −8,6 −2,2 1,5 −0,1 −6,9 −26,4 −40 −45,7 −51,1
Јут-чыктыҥ кеми, мм 25 18 17 27 34 55 66 60 43 45 37 33 460
Кайдаҥ алынган: Погода и Климат — Новосибирсктиҥ климады. pogodaiklimat.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни, 2017. Архивировано сыгын айдыҥ 8 кӱни, 2016 јыл.
Кӱнниҥ чогы, бир айда канча саат, 1966—2013[26]
Ай чаг кочк тулаа канд кӱӱк кизу јизӱ кур сыг ӱлӱ кӱч јаҥ Јыл
Кӱнниҥ чогы, саат 72 113 172 215 269 301 304 250 172 103 62 51 2088

Гидрографиязы

Новосибирскти кечире телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи — Оп (суу) агат, тӱс јердиҥ суузы. Каланыҥ ичинде аккан бӧлӱгиниҥ јалбак ла деген јери 750—850 м, тереҥи — 3 м јетире, кзикте оноҥ кӧп. Кӱчӱрген айда тоҥоло, кӱӱк айдыҥ бажында тожы тӱжет, је суу-режимди Новосибирский водохранилище кичеейт. Новосибирский ГЭС-тиҥ алты јанында кышкыда тоҥбойтон каран-полынья болот, узуны 20-30 километр[27]. Каланыҥ ичинде Опко кирген јаан деген кош сууларыныҥ бирӱзи Иня деп суу. Ӧско кош суулары — Ельцовка 1-я, Ельцовка 2-я, Зыря́нка, Ка́менка, Ельцо́вка, Плющи́ха, Тула́, Пашенка, олор каланыҥ ичинде тайыс ла кирлӱ болуп агат[28][29].

Каменканыҥ узуны 24 километр, Новосибир аймактыҥ Ленинский деп јуртынаҥ башталат; Опко эски темирјол кӱрдиҥ јанында кожулат. Бу сууны 5 км железобетон коллектордыҥ ичиле агыскан, коолын кумак кӧмгӧн. Плющиха суу, узуны 12 км, Иня сууга кожулат. Ельцовка 1-я — эҥ ле кыска суу, узуны — 6,5 км. Водосборный бассейны бӱдӱнге каланыҥ ичинде. Тула суу Новосибирсктиҥ сол јаныла агат, калада эҥ ле кирлӱ суу. Кӧп јанында каланыҥ предприятиелери сууларды киртидет. Ельцовка 2-чи суу Калининский, Заельцовский аймактардыҥ јериле агат, Новосибирсктиҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде[29].


Рельеф

Новосибирск ле оныҥ коштой јерлери, спутниктеҥ согулган јурук LandSat-5, 2010 јылдыҥ сыгын айыныҥ 8-чи кӱни

Новосибирск Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Оп сууны экијандай турат. Каланыҥ географиялык координаттары: 55 градус тӱндӱк широтаныҥ, 83 градус кӱнчыгыш долготаныҥ. Бу широтада Калининград, Москва, Челябинск, Омск калалар турат. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар Заельцовский парк Морской проспектке јетире чӧйилген, кала 43 километр чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар узуны 25 километр. Калада 1941 ором, олордыҥ 493 оромыныҥ аттары јаҥыс ла Новосибирскте туштайт[30], оромдордыҥ текши узуны — 1400 километр[31].

Каланыҥ рельефыныҥ геологиялык аҥылузы неде дезе, кала таш (2013 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19 кӱнинде тыҥ эмес, 2 ле балл болгон[32].

Јердиҥ бӱдӱми Новосибирск Приобский платодо Оп сууныҥ јанында турганыла колбулу. Сол јараттай јер јалбак (орустап плоский) рельефтӱ, эҥ бийик јер Карл Маркстыҥ кыры — 151 м. Оҥ јараттай јер дезе јуукаларла, ырынтыларла кезилген, Салаирский кряжтыҥ учы. Оҥ јараттай јаныныҥ эҥ бийик јери — 214 м. Новосибирсктиҥ коомой айалгазы јуука-јарат эрозия (орустап овражная), текши јери 2 муҥ гектар кире: каланыҥ ичинде 150 јаан ла кичинек јуукалар, улустыҥ иштеринеҥ там јаанайт[28].

Коштой калалар

Экологиязы

Атмосфераны киртидип турган тӧс шылтактар: кӧӧликтердиҥ выхлопной газтары — 66 %, промышленносттыҥ — 4,5 %, коммунал котельныйлардыҥ (4 %), таҥынаҥ сектор. Кейди киртиткен: диоксид углерода, бензпирен, диоксид, фтористымй азот, фенол, аммиак, формальдегидтер.
Промышленный предприятиелердиҥ отходторы , Иня (Оптыҥ алтыгы кош суузы) ла Оп сууларга кожулат.
Новосибирскте эм тургуза кату бытовой отходторды (ТБО) јоголтор 1 ле завод иштейт.
Экологтор курч сурактарды јоголторго мусорный заводтор ачар керек дежет; промышленный предприятиелерди арчыыр установкаларла јепсеери; котельныйларды ӧскӧ одыруга кӧчӧри; агаш кезерин токтодоры (орустап запрет на вырубку лесов).
Новосибирскте таҥынаҥ секторго газ ӧткӱрери каланыҥ строительствозыныҥ планына кийдирилген. Кӧрӧр болзо, печкениҥ ыжы кейди ТЭЦ-тер ле чылап киртидип турган. Газла иштеер эдип коммунал котельныйларды ла јондык транспортты кӧчӱрери[34]. 2022 јылда калага јажыл ӧзӱмдер отургызып-таркадарга, экојолдор (орустап экотропы) эдер проект јазалган[35].

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
18971923[36]1926[37]1931[38]1933[39]1939[40]1956[41]1959[42]1970[43]1973[36]1975[44]1976[45]1979[46]
800074 600120 000180 067278 000405 297731 000885 0451 160 9631 221 0001 285 0001 265 0001 312 480
1982[47]1985[48]1986[45]1987[49]1989[50]1990[51]1991[45]1992[45]1993[45]1994[45]1995[48]1996[48]1997[52]
1 357 0001 421 0001 396 0001 423 0001 436 5161 427 0001 446 0001 442 0001 431 0001 418 0001 399 0001 397 0001 367 000
1998[48]1999[53]2000[54]2001[48]2002[55]2003[36]2004[56]2005[57]2006[58]2007[59]2008[60]2009[61]2010[62]
1 399 0001 402 4001 398 8001 393 2001 425 5081 425 5001 413 0001 405 6001 397 0001 391 9001 390 5001 397 1911 473 754
2011[63]2012[64]2013[65]2014[66]2015[67]2016[68]2017[69]2018[70]2019[71]2020[72]2021[3]
1 473 7001 498 9211 523 8011 547 9101 567 0871 584 1381 602 9151 612 8331 618 0391 625 6311 620 162

Ук-калыктары

2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча Новосибирсктиҥ калыктарыныҥ угы-тӧзи[73]
Угы тоозы
кижи
Угын айткан улустыҥ
тоозыныҥ
%-ти
орустар 1 269 979 92,82 %
украиндер 12 570 0,92 %
узбектер 10 323 0,75 %
татарлар 9985 0,73 %
немецтер 8649 0,63 %
таджиктер 8396 0,61 %
армяндар 6446 0,47 %
киргизтер 6033 0,44 %
азербайджандар 5652 0,41 %
белорустар 3277 0,24 %
казактар 2837 0,21 %
корейлер 2739 0,20 %
езидтер 2157 0,16 %
еврейлер 2047 0,15 %
китайлар 1726 0,13 %
сыгандар 1432 0,10 %
тувиндер 1190 0,09 %
буряттар 1180 0,09 %
чуваштар 981 0,07 %
грузиндер 901 0,07 %
тӱрктер 756 0,05 %
мордвлар 691 0,05 %
якуттар 584 0,04 %
башкирлер 551 0,04 %
поляктар 497 0,04 %
алтайлар 487 0,04 %
молдавандар 480 0,04 %
ӧскӧ укту улус 5667 0,41 %
угы јок 98 148 6,67 %
угын бичибеген 4375 0,31 %
каруу бербеген 3018 0,23 %

Калганчы јылдарда Новосибирсктиҥ эл-јоныныҥ тоозы СНГ-ныҥ калыктар ортодо миграциязынаҥаҥ улам, онойдо ок межрегиональный миграция учун ӧзӱп јат[74].

Демографиялык кӧргӱзӱ

Ӱлекер:Актуальность Калганчы јылдарда балдар чыгары кӧптӧп, улус божооры астап турганы иле кӧрӱнет. Балдар чыкканы — 13,22012 јылдыҥ I-чи кварталы).

Јажы аайынча (орустап возрастной состав)[77]

  • иштебей турган јашӧскӱрим — 196,8 тыс. чел (14,0 %)
    • ол тоодо 1-6 јашту — 85,9 муҥ кижи (6,1 %)
  • иштеп турган јаан улус — 899,0 муҥ кижи (63,8 %)
  • јажы јеткен, иштебей турган јаан улус — 313,3 муҥ кижи (22,2 %)

Половой состав[77]

  • Эр улус — 746 817 муҥ кижи (45,3 %)
  • Ӱй улус — 878 814 муҥ кижи (54,7 %)[78]

Новосибирскте јадып турган башка-башка укту улустыҥ эр ле ӱй улузыныҥ тоозы тыҥ башкаланат. Онойдо орустарда 100 ӱй кижиге 81 эр кижи, украиндерде — 87, татарларда — 86, немцтерде — 90. Бу ла ӧйдӧ узбектерде 100 ӱй кижиге 360 эр кижи келижет, таджиктерде — 469, кыдаттарда — 640, туроктордо — 2060[73].

Экономиказы

Текши айалгазы

Новосибирск экономиказыныҥ ӧзӱмиле Россия ичинде озочыл кала болуп јат. Сибирдиҥ макрорегионал тӧс јери ле постиндустриальный ӧзӱмдӱ кала болуп аҥыланат[79]. Каланыҥ экономиказыныҥ аҥылузы диверсификация: монополия јок, кичӱ ле орто предпринимательство экпиндӱ ӧзӱм алынганында, ээлеминде кӧп отрасльдар барында[80].

1990-чы јылдарда Новосибирскте экономика уйааарда, бу кала јажытту-полутеневй импорт ӱлештирер тӧс јер боло берген, бу айалга кичӱ бизнес ле сектор услугта тыҥ ӧзӱм берген. 2000 јылдарда экономикалык ӧзӱм башталарда, кала ӧзӱмин курсак-импортозамещениеде база тӱргендедип баштаган[81]. Наталья Зубаревичтиҥ экономико-географ шиҥжӱлеринде Новосибирск эмдиги ӧйдӧ промышленный специализациязын јылыйткан, оныҥ ордына сектор услугты, транспортты, логистика ла билимди ӧскӱрген[82][83].

Новосибирск текши кемиле телекейде јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи болуп јат: Mc Kinsey Global Institute деп шиҥжӱ ӧткӱрер организация 2010 јылда оны глобал ВВП-ныҥ 60%-тин эдип турган 600 јаан калалардыҥ тооына кийдирген. Компанияныҥ шиҥдегениле, Новосибирсктиҥ валовой продукты 15 млрд доллар (15 муҥ доллар калада бир кижиге)[84][85].

«Институт экономики города» деп фондтыҥ шиҥжӱзи аайынча, 2015 јылда Новосибирск агломерацияныҥ валовой продукты 50,8 млрд доллар (ороондо 3 јерде) эмезе 21,6 муҥ доллар каланыҥ бир кижизине2015 јылда Россияныҥ региондорында јаан экономикалу калаларыныҥ рейтингинде — Новосибирск 5-чи јер алган. Кааныҥ валовой продукты (ВГП) 748 млрд салковой боо берен. Каланыҥ бир кижиине ВГП 483,2 муҥ салковой (36-чы јер)[87].

Калада Новосибир областьтыҥ 55 % эл-јоны јадат, бу ла ӧйдӧ областьтыҥ ВРП-да кожултазы 70 % артык2017 јылда 2008 јылда Новосибирск Россияда бизнеске эҥ ле јарамыкту калалардыҥ ортозында ӱчинчи јерде болгон (2007 јылда 13-чи јерде)[92].

Промышленность

Новосибирскте јаан деген 10 промышленный компания
«Эксперт» деп журналдыҥ 2013 јылда чотогоныла[88].
Место
в топ-100
Компания
6 Сибирская энергетическая компания
7 ТГК-11
8 Газпром межрегионгаз Новосибирск
14 Региональные электрические сети
16 Новосибирский завод химконцентратов
22 Сибирская продовольственная компания
29 Новосибирский металлургический
завод имени Кузьмина
30 Новосибирский стрелочный завод
35 ВПК-Ойл
42 Элсиб
Новосибирскте Академгородоктыҥ технопаркы, 2016 јыл.