Кан-Оозы аймак

Рувики сайттаҥ
Муниципал тӧзӧлмӧзи
Кан-Оозы аймак
орус. Усть-Канский район

Кан-Оозы јурт

Маанызы Кебедели

50°55′29″ с. ш. 84°46′11″ в. д.
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ тергеези Алтай Республика
Муниципал тӧзӧлмӧзи Кан-Оозы аймак
Кирет 11 јурт јеезе (24 јурт)
Тӧс јурт Кан-Оозы
Тӱӱкизи ле географиязы
Дата образования 1924 г.
Текши јери, км² 6243,77 км²
(6-е место)
Высота:
максимальная
минимальная
м
м
Ойдиҥ поязы UTC+7:00 (MSK+4)
Эл-јон
Эл-јонныҥ тоозы: ↗14 758[1][2] кижи (2021)
(6,68 %, 5-е место)
Эл-јонныҥ ныктазы,
кижи/км²		 2,36 кижи/км²
Ук-калыктар: алтайлар, орустар,
казактар
Кудай јаҥы: христиан јаҥ
кам јаҥ, ак јаҥ,
Окылу тил: орус, алтай[3]
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды: +7 38847
Почтаныҥ индекси: 6494ХХ
ОКАТО-ныҥ коды:
ОКТМО-ныҥ коды:
Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»

Кан-Оозы аймак
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Кан-Оозы аймак (орус. Усть-Канский район) Россияда Алтай республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Кан-Оозы јурт.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Кан-Оозы аймак Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 6 244 км². Тӱндӱк јанынаҥ ол Алтай кырайла кыйулажып, тӱштӱк кӱнбадыш јаар Кӧксу-Оозы аймакла, тӱштӱк- кӱнчыгыш јанынаҥ Оҥдой аймакла, тӱндӱк-кӱнчыгыштай Шабалин аймакла гран-кыйулу. Аймактыҥ јериле јаан деген суулардаҥ Чарастыҥ суузы башталат, ончо кош сууларыла ол Казахстан јаар агып, ондо Эрчиш сууга кирет. Јабаганныҥ јерлеринеҥ башталып, Кан-Оозы јуртты кечире, Кӧксу-Оозы аймактыҥ јериле сыраҥай Тӱҥӱрге јетире регионал учурлу кӧӧлик јол барып, јон јаткан јерлерди бириктирет.

Рельеф

Кан-Оозыныҥ јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) кайкамчылу: тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Јабаганныҥ чӧли ле Канныҥ сазы, јаан ла тӱс ачык јер, айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес деп кӧрӱнет Тӱӱкей, Быргасту, Наралка, Алмысту-Боом, Келейдиҥ боочызы, Алтын-Туу. Канныҥ суузы ла Јабаганныҥ суулары ончозы Чараска кирет. Аймактыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Чарас ичи деер ӧзӧк, сууныҥ коолы кызык каскак кырларлу јер, ак-јалаҥ јерлери чала ас. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында база эмеш телкем јер, ак јалаҥдар Кырлык ла Сугаштыҥ ортозында боочыга јетире јадат. Тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Келейдиҥ боочызынаҥ ары боочы-боомду кырлар, тайга-тажы койу агашла бӱркелген, ачык ак јерлери тыҥ ла јаан эмес.

Гидрология

Кан-Оозы аймактыҥ суулары[4]

№ алтайлап орустап[5] узуны, км
1 Чарас Чарыш 570
2 Ануй Ануй 335
3 Кӧксу Кокса 163
4 Айты-Коол Талица 40
5 Кайдаҥ Хайдун 27
6 Каракол Каракол 25
7 Кырлык Кырлык 26
8 Кичӱ-Кӧксу Коксочка 22
9 Јабаган Ябоган 18
10 Оҥ-Айтыгол Правая Талица 11
11 Јоргол Ергол 5
12 Кан Кан 4
13 Коргон Коргон 39
14 Ӱстӱги-Отогол Верхний Этогол 17
15 Кӧмӱр Кумир 51

Климады

Кан-Оозы аймактыҥ климады орто-континентал деп чотолот. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -1,5 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +33 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -52 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 18.06/19.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 60, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9[6]

Аҥ-куштары

Ӧзӱмдери

Јери ле јолдоры

Кан-Оозы аймактыҥ текши јери 6 244 км². Кан-Оозы аймактаҥ Јаш-Турага јетире ӱч јолло једер аргалу: Кан-Оозы — Јалаҥай — Солонешный — Јаш-Тура, Кан-Оозы — Чакырдыҥ боочызы — Беш-Ӧзӧк — Чаргы — Улалу — Јаш-Тура, Кан-Оозы — Јабаганныҥ боочызы — Себиниҥ боочызы — Майма — Јаш-Тура[6].

Экологиязы

Тӱӱкизи

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
1897[7]1916[8]1920[9]1926[10]1933[11]1939[12]1959[13]1970[14]1979[15]1989[16]2002[17]2003[18]
8358↗13 018↘7719↗9986↗15 648↗16 584↘14 124↗15 250↘14 899↗16 210↘15 482↘15 335
2004[19]2005[20]2006[21]2007[22]2008[23]2009[24]2010[25]2011[26]2012[27]2013[28]2014[29]2015[30]
↗15 466↘15 400↘15 300↘15 100↗15 103↗15 150↘15 007↘14 594→14 594↘14 491↗14 579↗14 590
2016[31]2017[32]2018[33]2019[34]2020[35]2021[36]
↗14 693↗14 704↘14 685↘14 554↗14 589↘14 438
5000
10 000
15 000
20 000
1933
1989
2006
2011
2016
2021

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле (орус. Минэкономразвития России)[37] мындый болор:

  • 2024 јылда — 14,75 муҥ. кижи.
  • 2035 јылда — 14,56 муҥ. кижи.

Ук-калыктары

Кан-Оозы аймакта алтай, казак, орус ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

Јурт јеезелер

№ Јурт јеезези[5] Административный
тӧс јер[5] 		Јурт[5] Кирет Эл-јон, кижи
(2021) 		Текши јери,км²
1 Айты-Коолдыҥ јурт јеезези Айты-Коол Јодралу, Кайрукун, Ӱстӱги-Айты-Коол 4 ↘909[1] 604,00[38]
2 Јабаганныҥ јурт јеезези Јабаган Јабаган-Бажы, Оро 3 ↗1680[1] 783,22[38]
3 Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези Јалаҥай Јалаҥый-Бажы 2 ↘1047[1] 541,00[38]
4 Кан-Оозыныҥ јурт јеезези Кан-Оозы 1 ↗4934[1] 94,54[38]
5 Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези Кӧзӱл Кайсын, Кара-Суу 3 ↗836[1] 415,00[38]
6 Коргонныҥ јурт јеезези Коргон Шуҥмары 2 ↘503[1] 456,00[38]
7 Кырлыктыҥ јурт јеезези Кырлык 1 ↗1025[1] 846,00[38]
8 Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези Мӧндӱр-Соккон 1 ↗689[1] 1500,00[38]
9 Моты-Оозыныҥ јурт јеезези Моты-Оозы Моты-Бажы, Келей 3 ↗675[1] 278,00[38]
10 Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези Чаргы-Оозы Тураты, Кара-Коол 3 ↘814[1] 393,00[38]
11 Экинурдыҥ јурт јеезези Экинур 1 ↘1646[1] 347,00[38]

Кан-Оозы аймакта эл-јонныҥ тоозы 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде 14758 кижи[2].

Јурт јеезелерге кирет

№ Јурт
алтайлап		 Јурт
орустап		 Эл-јонныҥ тоозы Јурт јеезези
1 Айты-Коол Талица ↗111[39] Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
2 Јабаган Ябоган ↗1368[39] Јабаганныҥ јурт јеезези
3 Јабаган-Бажы Верх-Ябоган →116[39] Јабаганныҥ јурт јеезези
4 Јалаҥай Белый Ануй ↗736[39] Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези
5 Јалаҥый-Бажы Верх-Ануй →331[39] Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези
6 Јодралу Тюдрала ↘289[39] Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
7 Кайрукун Усть-Кумир ↘458[39] Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
8 Кайсын Кайсын ↘244[39] Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
9 Кан-Оозы Усть-Кан ↗4934[1] Кан-Оозыныҥ јурт јеезези
10 Кара-Коол Каракол ↗151[39] Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези|
11 Кара-Суу Озерное ↘172[39] Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
12 Келей Келей ↘130[39] Моты-Оозыныҥ јурт јеезези
13 Кӧзӱл Козуль ↘501[39] Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
14 Коргон Коргон ↘333[39] Коргонныҥ јурт јеезези
15 Кырлык Кырлык ↗1025[1] Кырлыктыҥ јурт јеезези
16 Мӧндӱр-Соккон Мендур-Соккон ↗689[1] Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези
17 Моты-Бажы Верх-Мута →108[39] Моты-Оозыныҥ јурт јеезези
18 Моты-Оозы Усть-Мута ↗445[39] Моты-Оозыныҥ јурт јеезези
19 Оро Оро ↘212[39] Јабаганныҥ јурт јеезези
20 Тураты Турата ↘170[39] Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези
21 Ӱстӱги-Айты-Коол Санаровка ↘106[39] Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
22 Чаргы-Оозы Чёрный Ануй ↗576[39] Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези
23 Шуҥмары Владимировка ↘203[39] Коргонныҥ јурт јеезези
24 Экинур Яконур ↘1646[1] Экинурдыҥ јурт јеезези

Инфраструктуразы

  • Аймактыҥ администрациязы — 1;
  • Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
  • Орто ӱредӱлӱ школ — 10;
  • Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 7;
  • Баштамы школ — 5;
  • Балдардыҥ туразы — 28;
  • Кӱӱлик сургал — 3;
  • Музей — 3;
  • Аймактыҥ библиотеказы — 1;
  • Јурттыҥ библиотеказы — 12;
  • Культураныҥ байзыҥы — 10;
  • Јурттыҥ клубы — 7;
  • Спортшкол — 1;
  • Аймактыҥ эмчилиги — 1;
  • Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
  • Магазин — 21;
  • Почта — 8;
  • Агаш јарар эдим — 9;
  • Кӧӧликтер јазаар јер — 1;
  • АЗС — 3.

Экономиказы

Аймактыҥ јурт ээлеминде крестьян-ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер бар. Тӧс ууламјы: эт-сӱт алары, малга азырал белетеери, јылкы мал ӧскӱрип, угын јарандырары, уйлар, эчки ле кой азырап, эм ӧлӧҥдӧр јууры, адару тудары. 1980 јылдарда азыралда соок тумчукту малдыҥ тоозыла аймак автоном областьта баштапкы јерде турган, тӱкти 550 тӧннага кӧп табыштыратан. Эмдиги ӧйдӧ маралдыҥ мӱӱзин (консервант) 3,5 тонна алып, Кан-Оозы аймак республик ичинде экинчи јерде турат. Аймактыҥ 35% јерин агаштар бӱркейт, кӧп саба агаш тыт, оноҥ шпаланыҥ брусы эдилет. 2016 јылда Кан-Оозы аймакта кӱнле иштеер электростанция тудулган, кӱчи 5 МВт. Кара-Суу ла Кан-Оозы јурттардыҥ ортозында тургузылган. Бу республика ичинде Кош-Агаш аймактыҥ[40][41] кийнинеҥ экинчи СЭС.

Ӱредӱлик

Кыйулу јер

Россия Федерацияда ФСБ-ныҥ № 282 темдектӱ, 2006 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 16-чы кӱнинде чыккан јӧби аайынча «О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай», Кан-Оозы аймакта погранзона Мӧндӱр-Соккон јурт јеезениҥ бастыра јеринде болор[42]. Аймактыҥ ӧскӧ јерлери погранзонага кирбес.

Мӱргӱӱр јер

Кереестер

Тӱӱкилик

Археологиялык

1975 јылда Каракол јурттыҥ јанында Н.Д.Оводов деп билимчи кижи куй таштыҥ ичинде сӧӧктӧр тапкан: айуныҥ, борсыктыҥ, јебрен аттыҥ, аҥныҥ, бӧрӱниҥ (15 %), тӱлкӱниҥ (20%), гиенаныҥ (50-неҥ кӧп). Онойдо ок айылдыҥ эдип ӱредип алган јебрен «палеолитический» ийттиҥ бажы, јаак сӧӧктӧри табылган (en:Paleolithic dog)[43], оценённые возрастом 33,5 — 34 тыс. лет[44][45]. Сӧӧктӧрди шиҥдегенинеҥ ийт бӧрӱге јуук эмес, озогы американ ийттерге ле эмдиги алтайда ийттерге тӱҥейи јарталган.

Ар-бӱткендик

Јарлу улузы

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

  • Кан-Оозы јурт, административный тӧс јер

    Кан-Оозы јурт, административный тӧс јер

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.
  2. ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года
  3. ↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  4. ↑ Реки Усть-Канского района
  5. ↑ 1 2 3 4 Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru.
  6. ↑ 1 2 Алтай,географиязы
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  8. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20131019131830/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20160630141549/http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_6.html.
  17. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20190717181843/http://statra.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/c512ee004937dcd986be86e321b4d743/Численность+постоянного+населения.docx.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20190717181843/http://statra.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/c512ee004937dcd986be86e321b4d743/Численность+постоянного+населения.docx.
  20. ↑ http://www.webcitation.org/6OqzdoOHy.
  21. ↑ http://www.webcitation.org/6OqzdoOHy.
  22. ↑ http://www.webcitation.org/6OqzdoOHy.
  23. ↑ http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8112027.
  24. ↑ https://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  25. ↑ https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+том+Численность+и+размещение+населения.pdf.
  26. ↑ http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8112027.
  27. ↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/6d761d804e8305019ae9ffb8fc91c3ba/Оценка+численности+постоянного++населения+на+1+января+2012+года+по+муниципальным+образованиям++Республики+Алтай.doc.
  28. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  29. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  30. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  31. ↑ http://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  32. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  33. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  34. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  35. ↑ https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  36. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  37. ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)
  38. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования
  39. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  40. ↑ Новости Горного Алтая. Солнечную электростанцию запустили в Усть-Кане
  41. ↑ Тайга.инфо.«Хевел» запустила третью солнечную электростанцию в Горном Алтае
  42. ↑ Погранзона. guide-altai.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 11 кӱни, 2019.
  43. ↑ Ovodov N. D., Crockford S. J., Kuzmin Y. V., Higham T. F., Hodgins G. W., van der Plicht J. A. 33000-year-old incipient dog from the Altai Mountains of Siberia: evidence of the earliest domestication disrupted by the Last Glacial Maximum // PLoS ONE, 2011. - Vol. 6. - e22821. doi: 10.1371/journal. pone.0022821.
  44. ↑ Исследованы останки самой древней собаки
  45. ↑ Были ли у неандертальцев собаки?
  46. ↑ Дупал Т. А. ПЕРЕСТРОЙКА СООБЩЕСТВ МЕЛКИХ МЛЕКОПИТАЮЩИХ НА РУБЕЖЕ ПЛЕЙСТОЦЕНА И ГОЛОЦЕНА СЕВЕРО-ЗАПАДНОГО АЛТАЯ // ПАЛЕОНТОЛОГИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ, 2004, № 1, с. 78-84
  47. ↑ Акулова Т.
  48. ↑ Болот Байрышев[1]
  49. ↑ Анна Балина[2]
  50. ↑ Нина Бельчекова[3]
  51. ↑ Вязников А.Х.[4]
  52. ↑ Елеусов Ж.А.[5]
  53. ↑ Јыбаш Каинчин[6]
  54. ↑ Калкин А.Г.[7]
  55. ↑ Кыдрашев Ч.К.[8]
  56. ↑ Казаков Т.Т.[9]
  57. ↑ Кестелова Б.И.[10]
  58. ↑ Айгуль Майманова[11]
  59. ↑ Горно-Алтайский государственный университет, Поздравляем Николая Семеновича Модорова с юбилеем!
  60. ↑ Папитов Е.В.[12]
  61. ↑ Грани таланта. Звезда Алтая[13]
  62. ↑ Сороноков и Аткунов
  63. ↑ Герои страны. Кыдран Туганбаев
  64. ↑ Урматов К.Т.[14]
  65. ↑ Ш.П.Шатинов[15]
  66. ↑ Н.А.Шодоев[16]
  67. ↑ Айдыш Яйми[17]
  68. ↑ Ялбаков А.И.[18]

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кан-Оозы_аймак&oldid=559979"