Чакырдыҥ боочызы
| Чакырдыҥ боочызы | |
|---|---|
| орус. Чакырский перевал | |
 | |
| Характеристики | |
| Бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ | 1450 м |
| Турган јери | |
| 51°01′30″ с. ш. 85°07′14″ в. д.HGЯO | |
| Ороон | |
| Регион | Алтай Республика |
| Район | [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймак]] |
| Туулары | Алтайдыҥ туулары |
| Кыр | Ануйдыҥ сындары |
Чакырдыҥ боочызы (орус. Чакырский перевал) — Алтай Республикада, Кан-Оозы аймакта кӧӧлӱктер јӱрер туулык боочы. Ол Јалаҥыйдыҥ сындары ла Беш-Ӧзӧк—Јабаган деп јолло тудушталат. Боочы Беш ичинеҥ Чарас ичине барар арга берет. Бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1450 метрде турат. Јол Беш-Ӧзӧк јанынаҥ Шиберти деп сууны јакалай барган болзо, Јабаган келтейинеҥ Чакырдыҥ суузын кыйкап барат. Боочы Чакыр сууныҥ адыла адалган[1].
Этимологиязы
Xакыр деп сӧс чоокыр, ӧлӧ, деп алтай состӧҥ барган деп бодоштыру бар, орус. пёстрый, чубарый, пятнистый[2][3].
Чакыр топонимниҥ база бир версиязы .-тӱрк. čaγїr деп сӧстӧҥ јол, орык јол деп сӧстӧҥ бӱткен, орус. тропа,дорожка[3].
База бир версия, топоним чакырым орус. верста деп сӧскӧ јуук[3].
Географиязы
Чаргынаҥ Кан-Оозы јаар атанза, боочыныҥ ӱстине 2,6 км чыгар, тӱшсе 3,6 км[4] Чакырыҥ боочызы Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ кыйузына јуук јерде турат. Ануйдыҥ сындарына келижет. Тӱштӱк јанында бийик кырлардаҥ Беш-Ӧзок јуртка јуук Чаҥкыр деп туу бар. Туйакты — Јабаган — Кан-Оозы деп јолдыҥ оҥ јанынаҥ кӧӧлӱктер јӱрер айрылчык јол Алтын-Туу кырдаҥ ыраак јок ӧдӱп, Чакырдыҥ боочызын ажып, Беш-Ӧзӧк, Шыргайты, Барагаш, Кӧкуйа, Улус-Чаргы деген јурттары ӧдӱп, Чуйдыҥ трагына Чаргы јуртта кирет.
Климады
Чакырдыҥ боочызында климат орто-континентал. Боочыда ортојылдык температура −20 °C, јаан изӱ айда — +12 °C кирлӱ. Јайгы температураныҥ ӱстӱги бажы +15 °C болзо, кышкыда температура −30, −35 °C јетире тӱжет, боочыда кардыҥ калыҥы 0,5-1 м, тожоҥ болот. Јылдык јаҥмыр-чык 452—500 мм кире бар.
Геологиялык бӱдӱми
Чакырдыҥ боочызы Туулу Алтайдыҥ јеринде узак ӧйгӧ ӧткӧн геологиялык процесстердеҥ бӱткен, миллион јылдардыҥ туркунына. метаморфический породалар палеозойский ӧйдиҥ, 300—400 миллион јылдар кайра бӱткен.
Ӧзӱмдери ле аҥ-кужы
Чакырдыҥ боочызында ӧзӱмдер байлык, тыт, мӧш, кайыҥ агаш, јыралар, тайалар. Јайгы јӱзӱн чечектер. Аҥ-куштары эликтер, тӱлкӱ, бӧрӱ, койон, тарбаган, сыгырган ла оноҥ до ӧскӧ оок аҥдар кӧп. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна[5]. Јайдыҥ ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр кӧбӧлӧктӧр, курт-коҥыс толтыра, кезиги Кызыл бичикке кирген[6].
Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
Онойдо ок кӧр
- Чике-Таманныҥ боочызы
- Себиниҥ боочызы
- Јабаганныҥ боочызы
- Кӧкӧйӧниҥ боочызы
- Кырлыктыҥ боочызы
- Громотуха боочызы,
- Улаганныҥ боочызы
- Кату-Јарыктыҥ боочызы
- Келейдиҥ боочызы
- Чакырдыҥ боочызы
- Бургузунныҥ боочызы
Ајарулар
- ↑ Чакырский перевал. Алтай Туристский
- ↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 344. — 397 с.
- ↑ 1 2 3 Топонимика Республики Алтай книга 6. Усть-Канский район стр.63
- ↑ Чакырский перевал
- ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
- ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
Тайантылар
| Алтай Республиканыҥ боочылары | ||
|---|---|---|
 | ||
