Кату-Јарыктыҥ боочызы
| Кату-Јарыктыҥ боочызы орус. Перевал Кату-Ярык | |
|---|---|
 Боочынаҥ тӱшкен јол, ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧ | |
| Турган јери | |
| 50°54′49″ с. ш. 88°12′55″ в. д.HGЯO | |
| Ороон |
|
| РФ субъекти | Алтай Республика |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Кату-Јарыктыҥ боочызы (орус. Кату-Яры́к — боочы, кӧӧлӱктер јӱрер јолду, Туулу Алтайдыҥ кырларында Улаган аймакта, Алтай Республика.
1987—1989 јылдарда тудулган Чолышман ӧзӧкти регионныҥ јаан јолдорыла бириктирерге амадулу болгон[1].
Боочы Чолышман сууныҥ сол јарадында, Балыкту Јул јурттаҥ тӱндӱк кӱнчыгыш јаар (31 км јерде) Улаган — Балыкчы трассада турат[2].
Топонимиказы
Кату-Јарык (Кату-Дьарык) (орус. опасная расщелина). ‘Кату’ ‘опасный’ деп јарталгыш ла ‘jарык’ ‘расщелина, ущелье’ сӧсколбунаҥ турат[2].
База бир озогы ады Кату-Ярык, эмезе Jол-Узы — орус. длинная дорога[1]. Кату — твёрдый, жесткий, јарык — расщелина, теснина, ущелье[3].
Тӱӱкизи
Јуунаҥ озо Јол-Оозы ӧзӧктӧ алдында јуучыл застава турган. Јуучылдар ӧзӧктӧн чанакту аттар тӱжӱрерге јол јазаган, баштапкы бурылчыкка јетире, је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, јол јазаар иштер токтогон. Алдында улус боочыны атту ажып туратан Јол-Оозы ӧзӧккӧ, эмдиги ажунаҥ тӱндӱктей болгон.
Боочыныҥ јолын јазаары «Совет Алтай» совхозтыҥ јааны Арсентий Васильевич Санааныҥ баштаҥкайыла (1928—1992) тудулып баштаган. Ухановтордыҥ билезиниҥ бульдозеристтери ондо иштенген[1]:
- Аркадий Абрамович Уханов (1931—2013) — бригадир;
- Анатолий Аркадьевич Уханов (1958 ј.чык.) — Аркадийдиҥ уулы;
- Виктор Романович Уханов (1958—2018) — Аркадийдиҥ јеени.
Челябинский трактор заводтыҥ Т-130 бульдозерлери ондо ишти бӱдӱрген. Бригада 480 метр тӱс стенеде јолды јазаган[1].
СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумы боочыныҥ јолын јазаган учун кайралдаган: Аркадий Абрамович Ухановты — Иштиҥ Кызыл Маанызыныҥ ордениле, Анатолий Аркадьевич ле Виктор Романович Ухановторды — «Почёт темдеги» ордендерле. 2017 јылда кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде боочыда јолды туткандарга эземниҥ темдеги тургузылган[1].
1988 јылда боочыныҥ јолын јетире туткан, 1989 јылдыҥ ӱлӱрген айында кӧдӱриҥилӱ ачылта болгон, ондо 100 кӧӧлӱк турушкан[4]. Кату-Јарыктыҥ боочызы јаан учурлу маҥта артерия боло берген, Чолышман ӧзӧктӧ јаткандарга, база бир ады «Дорога жизни»[1].
2011 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде јаҥы ажуны алдындагызына кӧрӧ тӱндӱктей тудуп баштаган, бу ажу ондый ла јеткерлӱ болбозын деп амаду болгон. Иштер токтой тӱжӱп, ойто јӱк ле 2022 јылда ойто улалган[1].
Јурамал
Кату-Јарык боочыныҥ ӧткӱре кайыр јолы Чолышман суу аккан ӧзӧккӧ тӱжет, кырдыҥ эдегиле ӧдӧт. Узуны 3,8 километр, 9 бурылчыкту[1].
Боочыныҥ јолыныҥ клтеҥи ~70 % (63°), јолдыҥ орто келтеҥи — 18 % (10°). Ӱсти — грунт, таш. Боочыныҥ бийиги алдынаҥ ала ӱстине јетире — 515 м[1].
Боочыныҥ алдында базаларга јетире бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ ала — 685 м јетире, Улаганныҥ тепсеҥинде бурылчыкка ајыктанар площадкага јетире — бийиги талайдыҥ кемјӱзине 1200 м[1].
Боочыны ажарга, кату јолды ӧдӱп чыгап аҥылу кӧӧлӱктер керек.
Ајыктанар площадканыҥ координаттары — 50°54′49″ с. ш. 88°12′55″ в. д.HGЯO, боочыныҥ алдыныҥ — 50°55′17″ с. ш. 88°12′46″ в. д.HGЯO[5].
Једетен јол
Боочыга бир канча јол барат, бирӱзи — Алтын Кӧл кечире паромло кӧӧлӱкти ого тургузып кечери. Тӧлӧп кечер.
Онойдо ок Чуйдыҥ трагыла Акташ јурт ажыра. Јол боочы јаар ондо сол јанына бурылала, которая проходит через поселок Улаган јурт ажыра барат, Улаганныҥ боочызын ажала Балыкту Јул јурт ажыра ӧдӧр. Бу јол эмеш јымжак, јеткерленбес јол. Ол јолло Кату-Јарык боочыга једеле, серпантинле тӧмӧн тӱжер. Акташтаҥ Кату-Јарыкка јетире 100 км. Горно-Алтайсктаҥ Акташка јетире 460 км.
Чолышман ӧзӧккӧ тогус бурылчыкту тыйрыкталган (серпантин) јолло боочынаҥ тӱжер. Чичке ле кайыр јол тӱжер, је јолдыҥ анчада кату ла узун ӱзӱги алты јанында. Переднеприводной кӧӧлӱктер боочынаҥ тӱжӱп болбос.
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Перевал Кату-Ярык - Алтай Туристский. Туристический портал26 (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С.Суразакова». Топонимика Республики Алтай книга 9. Улаганский район (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2025.
- ↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 214. — 397 с.
- ↑ Иллюстрированное издание «Улаганский район в прошлом, настоящем и будущем»
- ↑ По данным с GPS-приёмниктиҥ бергениле
Литература
- Верещагин В. И. Поездка по Алтаю летом 1908 г. (путевые заметки). Алтайский сборник, т. 10, Барнаул, 1910;
- Кудряшов Г. Сильнее Кату-Ярыка // Алтайская правда, 10 ноября 1988 г.;
- Страда на чабанских стоянках // Алтайская правда, 24 марта 1981 г.
Тайантылар
- Перевал Кату-Ярык в Горном Алтае: описание, особенности, как добраться / Большая Страна (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 26 кӱни, 2025.