Мӧндӱр-Соккон

Рувики сайттаҥ
Јурт
Мӧндӱр-Соккон
орус. Мендур-Соккон
Мӧндӱр-Соккон јурт Којогордоҥ
Мӧндӱр-Соккон јурт Којогордоҥ
50°47′38″ с. ш. 84°48′37″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Кан-Оозы
Јурт јеезе Мӧндӱр-Сокконныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 1172[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↗689[2] кижи (2021)
Ук-калыктар алтайлар 98 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649457
АТТК-ныҥ коды 84235850001
МТТК-ныҥ коды 84635450101
Номер в ГКГН 0154366
Мӧндӱр-Соккон (Россия)
Точка
Мӧндӱр-Соккон
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакМӧндӱр-Соккон (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Точка
Мӧндӱр-Соккон

Мӧндӱр-Соккон (орус. Мендур-Соккон) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы

Мӧндӱр-Соккон орус. град ударил, градом битый[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыштыҥ суузына Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Соок, узун кыш, кыска јай. Тыҥ ла деген соок −40 °С. Кыштыҥ чаган айында орто температура −21 °С, јайдыҥ јаан изӱ айыныҥ орто изӱзи: +15 °С. Тыҥ, ӧткӱн салкындар јааган карды ӱзе учура берет, ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јут-чыктыҥ кеми јыл ичинде: 450—500 мм.

Аҥ-куштары

Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген[5]. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа,јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын (орус. балобан), боро ылаачын (орус. кречет ), мечиртке (орус. сова), ылаачын (орус. сапсан)[6].

Ӧзӱмдери

Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт[7]. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (орус. копеечник чайный), марал (орус. маральник), алтын тазыл (орус. родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр[8].

Јери ле јолдоры

Јурттыҥ текши јери 137 га[9]. Мӧндӱр-Соккон сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 333 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 568 м[10].

Јуртта 9 ором: Јажыл, Аладяковтын, Казаковтын Т. Т., Кестелеванын Б. И., Кокшуновтын Ш., Кокышевтин Л. В., Шодоевтин И. В., Чарыштын[11]. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,63[9].

«Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду — Карагай- Казахстанныҥ кыйузы» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121[12], узуны 257,600 км) деп регионал учурлу кӧӧлик јолло Кӧксу-Оозы јаар барза, Кан-Оозынаҥ ары 10 км ӧдӧлӧ, оҥ јаныдӧӧн айрылчык јол «Мӧндӱр-Сокконго айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-66[13], узуны 7,409 км)[14].

Мӧндӱр-Сокконго једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон.

Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы 21 км
Республикан тӧс кала Улалу 230 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 280 км, 310 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 4000 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 150 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 130 км

Тӱӱкизи

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. ФСБ-ныҥ јасагы (16.06.2006) аайынча мында погранзона темдектелген.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[15]2011[16]2012[17]2013[18]2014[19]2015[20]2016[21]2017[22]2018[23]2019[24]2020[25]2021[26]
719↘718↘708↘702↘700↘699↘686↗706↗710↘689↗691→691
100
200
300
400
500
600
700
800
2011
2016
2021


Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Инфраструктуразы

  • јурт јеезениҥ администрациязы;
  • орто ӱредӱлӱ школ;
  • балдардыҥ туразы;
  • эмчилик;
  • библиотека;
  • алтай тӱӱки ле культураныҥ музеи;
  • јурттыҥ клубы;
  • стадион;
  • почта;
  • магазин.

Экономиказы

Производстволык јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

Мӱргӱӱлдиҥ јерлери

  • Тагыл
  • Мӧндӱр-Соккон јуртка јетпей, Јада-Таш бар, албатын байлап јурген јери.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јерлештерге кереес (1985, Казаковтыҥ № 30А)[27][28];
  • Јуртта музей.

Археологиялык

  • Ташта јурамалдар (1409, 1376)[29];
  • Јебрен корумдар (1379, 1380, 1381, 1382)[29];
  • Мӧҥкӱсалгыштар (1419, 1455, 1378, 1383, 1384)[29];
  • Кайа (орус. стела) (1417)[29];
  • Јебрен тӱрк руникалык бичик (1410—1416)[29];
  • Куй таш,јебрен јурт (1474, 1418,)[29];ы
  • Кӱрее-Таш, Шибеленген јер, (орус. крепость) (1395)[29];
  • Амыр-Санааныҥ шибеези, Тогай деп кыр (1371)[29];
  • Археологиялык комплекс (1377)[29].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[29].

Ар-бӱткендик

  • Байлу туу Тогай;
  • Аржан суу (1375)[29].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[29].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 Мендур-Соккон
  2. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.
  3. ↑ 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. ↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 80,236. — 397 с.
  5. ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  6. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  7. ↑ Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001
  8. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  9. ↑ 1 2 Генеральный план муниципального образования Мендур-Сокконское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай
  10. ↑ Карта села Мендур-соккон.
  11. ↑ Республики Алтай с улицами и номерами домов.
  12. ↑ Региональная трасса 84К-121
  13. ↑ Региональная трасса 84К-63
  14. ↑ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+том+Численность+и+размещение+населения.pdf.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  17. ↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/6d761d804e8305019ae9ffb8fc91c3ba/Оценка+численности+постоянного++населения+на+1+января+2012+года+по+муниципальным+образованиям++Республики+Алтай.doc.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  20. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx.
  21. ↑ https://web.archive.org/web/20170913042229/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx.
  22. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  23. ↑ http://web.archive.org/web/20180726010024/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  24. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  25. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  26. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  27. ↑ Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348
  28. ↑ http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.
  30. ↑ Шодоев И. В.[1]
  31. ↑ Акулова Т.
  32. ↑ Казаков Т. Т.[2]
  33. ↑ Кестелова Б. И.[3]

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мӧндӱр-Соккон&oldid=557009"