Чорос-Гуркин, Григорий Иванович

Рувикиде аташ ӧбӧкӧлу ӧскӧ улус керегинде статьялар бар Чорос-Гуркин.

Григорий Иванович Чорос-Гуркин
Энедеҥ чыгарда ады	Григорий Иванович Гуркин
Чыккан ӧйи	1870 јыл, чаган айдыҥ 12 кӱни(0001-12-1870)
Чыккан јери	Улалу, Бийский уезд[d], Томская губерния[d], Западно-Сибирское генерал-губернаторство[d], Арасей империя[d]
Божогон ӧйи	1937 јыл, ӱлӱрген айдыҥ 11 кӱни(0010-11-1937) (67 јаш)
Божогон ӧйи	неизвестно
Ороон	Российская империя, СССР
Жанр	пейзаж, этнографиялык јурамалдар
Кайралдары ла премиялары
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Григо́рий Ива́нович Чорос-Гу́ркин (орус. Гуркин, Григорий Иванович) (1870 јыл чаган айдыҥ 12 кӱни, Улалу — 1937 јыл, ӱлӱрген айдыҥ 11 кӱни), Чорос-Гуркин деп кош адыла элбеде јарлу — алтай, россий совет јурукчы, И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги. Телеут укту, чорос сӧӧктӱ.

Биографиязы

Григорий Иванович Гуркин 1870 јылда чаган айдыҥ 12 кӱнинде Улалуда, кресттӱ кижиниҥ билезинде чыккан. 1878 јылда Алтайда духовный миссияныҥ иконалар јураар школына барган.

Миссионерский школды божодоло, бир кезик ӧйгӧ ӱредӱчи болгон, је узакка чыдашпаган, иконопиське келген. 1896 јылда Гуркин алтай фольклор јуучы А. В. Анохинге јолыккан, ол јиит јурукчыга ол ӧйдӧ јураныштыҥ телекейиле таныштырган.

Г. И. Гуркин, «Ночь жертвы» («Камлание») (1897 јыл)

Баштапкы јуругы — «Камдаш» (орус. «Ночь жертвы»), бу јуругыла Гуркин Петербургта Императорский Академия художествке кирерге ченешкен.

Гуркинниҥ иштерин И. И. Шишкин ајаруга алган, ол јиит јурукчыны бойыныҥ айлына јатыргызып ӱреткен. Ол Академияга вольнослушатель болорго болушкан. Шишкинде Григорий Гуркин јӱк ле јарым јыл ӱренген, јурукчы Гуркинниҥ кӧзинче мольбертиниҥ јанына јыгылала божой берген.

Гуркин ӱредӱчизи божогон кийнинде Алтайга јанган, бир канча айдаҥ ойто кайра келип, Академияда А. А. Киселевтыҥ клазында вольнослушатель болуп уренген. Ӱредӱчилери оныҥ јайалтазыныҥ тӧс ууламјызы пейзаж деп оҥдогон. 1903—1905 јылдарда бир канча иштери ол ченемелдӱ ус боло бергени кӧрӱнет.

Јайаандык ижи

Кайда да 1905 јылдаҥ ала јурукчы ус боло бергени кӧрӱнет. Он јылдыҥ туркунына Гуркин јаан иштерин бичиген, «Катунь весной» (1903), «Озеро в Лаже» (1907), «Хан Алтай» (1907), «Река Ядыгем» (1909), «Каракол» (1909), «Ледоход» (1909), «Алтай. Горная долина» (1909), «Корона Катуни» (1910), «Озеро горных духов» (1910) ло о.ӧ. 1906—1907 јылдарда Том-Турада, Томский губернияныҥ тӧс јеринде (Туулу Алтай ары база кирген), јурукчыныҥ кӧрӱлери ӧткӱрилген. Бу Сибирде культураныҥ јайылып ӧскӧн ӧйи болгон. Томский просветитель Г. Н. Потанин бастыра Кӱнбадыш Сибирдиҥ культурный интеллигенциязын бойын айландыра јууган: бичиичилер, журналисттер ле артисттерди. Ол арыбастаҥ токтобостоҥ бастыра јайалталу улусты бедиреп болушкан. Гуркин тӱрген јарлу боло берген. 1906—1915 јылдарда јурукчы выставкаларыла бастыра Сибирди айланып келген, сибирде јурукчылар ортодо классик деп адаткан.

Г. И. Гуркин, «Хан Алтай» (1912)

Табынча алтай јурукчы натурадаҥ озо бичиген иштеринеҥ јаан композиционный јуруктап бичиирине кӧчкӧн, алтай пейзажтыҥ характерин кӧргӱзет. Онойдо 1912 јылда «Хан-Алтай» деп јуругы бӱткен, биринчи варианты 1903 јылда бичилген, калганчызы божоор алдында.

Јаан иштериниҥ бирӱзи «Озеро горных духов» бичиир алдында (Красноярский государственный художественный музей им. В. И. Сурикова) Гуркин бир мотивле колболгон кӧп јуруктар эткен. Мотиви — тоштоҥ айрылган суулар ла кӧлдӧр. Эҥ озо бичилген иштериниҥ бирӱзи «Озеро в Лаже» јурук (1909) токынаалу, јайымыла.

Совет бичиичи-фантаст И. А. Ефремов «Озеро горных духов» деп 1942—1943 јылдарда бичилген куучынында персонаж эдип Чамалдаҥ ыраак јӱрген јурукчы Чоросовты кийдирген, оныҥ јуруктарын «Корона Катуни», «Хан-Алтай» ла «Дены-Дерь» («Озеро Горных Духов») адайт. Кайкамчылу кӧл куучынныҥ сюжедине кирген.

Пейзажтарына коштой јурукчы ӧскӧ дӧ жанрларда бичиген. Гуркинниҥ јайалтазын баалаган улус Гадаловтор којойымдар болгон.

1917—1920 јылдарда керектерге турушканы

1917 јылда кӱӱк айдыҥ 12 кӱнинде ол Том-Турада губернский народный собраниениҥ биринчи сессиязында «Об Алтае и его нуждах» деп куучынында Алтайда инородецтерди алдынаҥ бойы уезд эждерин јетирген. Ол ӧйдӧ бурханизмге кирген — алтай кудайлык-политикалык кыймыгу.

Том-Турада губернский собраниениҥ биринчи сессиязы инородецтерди јӧмӧгӧн, самоопределениени јараткан. Григорий Потанин: билимчи ле политик кижи калыкты бириктирери учун болгон — телелерди алдынаҥ республика Алтай эдер, Россий тергееге кирип турган — бу орус Алтай, Минусин туземецтердиҥ јерлери, Урянхай, монгол Алтай ла Джунгария (кыдат Алтай). Баштапкы катап бу сурак Учредительный съездте 1918 јылда кочкор айдыҥ 22 кӱнинде кӧрилген, мында алдынаҥ бойы јерлӱ Ойрот республикага бириктирер деп јӧптӧлгӧн.

Гуркинниҥ учурлу јылдары (1917—1937) связан с событиями революция, Россияда Граждан јуу ла Сибирде Совет јаҥ тургузылганыла колбулу болгон. 1918 јылда революция толкузыла алтайлардыҥ — Каракорум-Алтай окружной управа тӧзӧлгӧн, Гуркинда оны башкарзын деп сураган. 1919 јылда колчаковецтер оны арестке алып Јаш-Турада тӱрмеге суккан. Гуркин тӱрменеҥ залогту чыгала, јуруктарын сугала, билезиле Монголия јаар барган, 1920 јылда Тувага келген.

1925 јылда јурукчыны Совет Россияга јанзын деп кычырып алгандар. Гуркинниҥ выставказын Новосибирскте, 1926 јылда — Москвада, оныҥ јайалтазын темдектегендер, Луначарский база.

1920—1930-чы јылдарда оныҥ јайаандык ижи социалистический Алтайга ууланган. Совет јаҥ оныҥ ижин баалаган: Туулу Алтайда, Новосибирскте байрамдар јурукчы турушканы јок ӧтпӧйтӧн.

1937 јылда Чорос-Гуркинди Јопон јериниҥ кайучызы, јажытту националистический группа тӧзӧгӧн деп бурулап, адып салган.

Божогон кийнинеҥ 1956 јылда оны актаган.

Эземи

1992 јылда Алтай Республикада Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган элјондык республикан јылдыҥ берилер сыйы јӧптӧлгӧн, јурукчыныҥ чыккан кӱнинде јайаандык иштӱ улуска берилет. Первым лауреатом республиканской государственной премии Г. И. Гуркинниҥ сыйын алган биринчи лауреат — И. И. Ортонулов, график јурукчы, стал график и живописец, член Союза художников Россия јурукчыларыныҥ Отогыныҥ турчызы (1971 ј.ала), заслуженный художник РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ јурукчызы (1982 ј.ала), народный художник Алтай Республиканыҥ эл јурукчызы (2004 ј.ала), Алтайдыҥ Ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1960 ј.ала).

1995 јылда чаган айда Алтай Республиканыҥ тӧс калазын Гуркинниҥ адыла адаган.

2006 јылда чаган айдыҥ 12 кӱнинде Чамал аймактыҥ Онос јуртында музей ачылган, ондо јурукчыныҥ билезиниҥ јурты ла мастерскойы болгон.

2006 јылда јаан изӱ айдыҥ 5 кӱнинде Туулу Алтай Россияга киргениниҥ јылдыгына учурлай, Горно-Алтайсктыҥ ортозында Г. И. Гуркинне кереес тургузылган, авторы В. Чукуев.

2010 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱнинде П. Кучияктыҥ адыла адалган Национал театрда Горно-Алтайскта Г. И. Гуркинге учурлалган спектакльдыҥ премьеразы болгон.

Г. И. Гуркинниҥ јуруктары А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде тургузылган.

Ајарулар

Литература

• Снитко Л. И. Первые художники Алтая. — Л. : Художник РСФСР, 1983. — 155 с.
• Кудинов И. П. Переворот. — М. : Современник (издательство), 1990.
• Возвращение : Сборник статей. — Горно-Алтайск, 1991.
• Эдоков В. Возвращение мастера. — Горно-Алтайск, 1994. — 237 с.
• Чорос-Гуркин, Григорий Иванович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 96. — 440 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89503-211-7.

Тайантылар

• Память Григория Гуркина почтили в день рождения художника и просветителя (ја. эм.). Правительство Республики Алтай (12 чаган ай 2016). Дата обращения: кандык айдыҥ 23 кӱни, 2020.
• Н. П. Гончарик. Чорос-Гуркин Григорий Иванович (1870—1937) (ја. эм.). Краеведческий портал Алтайской краевой универсальной научной библиотеки им. В.Я. Шишкова. Дата обращения: кандык айдыҥ 23 кӱни, 2020. Архивировано јаҥар айдыҥ 3 кӱни, 2013 јыл.