Теректиниҥ сындары

Рувики сайттаҥ
Теректиниҥ кырларлу сындары
Теректинский хребет
Теректиниҥ сындарыныҥ сӱӱрилери. Тӱндӱк јанында Бархатово јурттаҥ кӧрзӧ (Оҥдой аймак)
Теректиниҥ сындарыныҥ сӱӱрилери. Тӱндӱк јанында Бархатово јурттаҥ кӧрзӧ (Оҥдой аймак)
Темдектери
Узуны150 км
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажыКастакту-Бажы 
Абсолют бийиги2927 м
Турган jери
50°25′00″ с. ш. 86°10′00″ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
Ороон
Туулардыҥ системазыАлтайдыҥ кырлары 
Россия
Красная точка
Теректиниҥ кырларлу сындары
Теректинский хребет
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Теректиниҥ сындары (орус. Теректи́нский хребет) — Туулу Алтайдыҥ ортозында сындар. Узуны 150 км кире, бийиги 2927 м. Бӱдӱнге Россия Федерацияныҥ јеринде турат. Теректиниҥ сындарыла Оҥдой ло Кӧксу-Оозы аймактардыҥ кыйузы ӧдӧт, Алтай Республика.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Теректиниҥ сындары Хребет Алтайдыҥ кырларыныҥ ортозында турат. Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарыла кожо кырлу тӱндӱк цепьке кирет. Кӧп саба широта аайынча чӧйилген, кӱнчыгыш јанында тӱштӱк јаар кыйалай берет. Тӱштӱк јаны сындардыҥ Оймонныҥ чӧли, Катандуныҥ, Абайдыҥ чӧлдӧри јаар. Тӱндӱк јанында Урсулдыҥ ла Кеҥиниҥ чӧлдӧри[1].

Орографиязы

Теректиниҥ сындары сводово-глыбовый поднятиеге келижип јат, Катунско-Чуйский положительный морфоструктурада. Кӱнбадыштаҥ кӱнчыгышка јетире 150 км кире. Эҥ ле бийик деген сӱӱрилери бу сындарда 2000 м ашпайт. Теректиниҥ сындарыныҥ рельефы ӧзӱмдер ле айландыра јерине камаанын јетирет:

  • јебренде тӱзелген јерлер јакшы кӧрӱнген;
  • јаан јалбак ла тӱс јерлер артканы, сууларлу ӧзӧктӧр алтыгы бозого участоктордо 2000—2200 м (ӱстӱги бажы — 2400—2600 м);
  • эдектери чике кӧрӱнген асимметриялу (тӱштӱкте кайыр, тӱндӱкте, кӧп сабада, јатыра)[2].

Теректиниҥ сындары — кӱнбадыш цепьте Тӧс Алтайда 150 км Кадын сууны кууй барып, до Канныҥ чӧлине једет, мында тӱндӱк-кӱнбадыш учы айрыланат. 1400 м тӱндӱк-кӱнбадышта (северо-западе), сындар тӱштӱк-кӱнчыгыш учында сӱӱрилер 2500 м бийиктейт. Эҥ бийик точка — Каскакту-Бажы туу[3] (2927 м). Сындардыҥ чийӱзи сыймалгандый, кӧп сӱӱрилердиҥ бажы тӱс, болчойгон ло купол кептӱ. Кӧп саба таскылдар састу, эҥ ле јааны Тӧгӧриктиҥ сазы.

Геологиязы

Теректиниҥ сындары кӧп сабада палеозойских осадочный извержениелер ле метаморфический породалардаҥ турат, ондо, кӧп саба, кристаллический сланцы ла эффузивтер[4].

Гидрография

Сындар кӧп тоолу суулар ла суучыктарды толтырат, суулар бастыра јанына агып тӱжет. Суулар Оптыҥ бассейнине кирет.

Тӱштӱк ле кӱнчыгыш јаар Кадынныҥ кӧш суулары: Кастахта (суу), Јаан Теректи, Чендек (суу), Ӱстӱгия Катанду], Алтыгы Катанду , Тӱҥӱр (река), Тургунда, Казнахта, Ӱстӱгий Инегень, Алтыгы Инеген, Алтыгы Јаламан (суу) суу, Јаан Јаламан, Јаан Ӱлегем.

Бу сындардыҥ кӱнбадыш јанындаагып тӱшкен суулар база ла Кадынныҥ кош суулары болот. Јаан дегендери: Сугаш (суу), Кара Сугаш, Айулу, Јӱстыт, Тӧгӧрик (суу) кош сууларлу Карагем ле Маргалу суу.

Тӱндӱкте — Кадынныҥ кош суузы Урсул ла оныҥ кӧп тоолу кош суулары: Кичӱ Ӱлегем, Ӧлӧти (Урсулдыҥ кош суузы), Шибилик, Каракол (Урсулдыҥ кош суузы), Кайырлык, Угар (суу), Туйакты (суу) ла о.ӧ. Тӱндӱк-кӱнбадышта кезик суулар Чарыш сууныҥ системазына кирет.

Сууларды јут-чык толтырат, кӧп јаны кайылган кар. Суу кӱӱк айдыҥ учынаҥ кирӱ болот. Кышкыда кӧп суучактар тӱбине јетире тоҥып калат, оноҥ улам јаан јайкандар јайылат (наледи).

Кӧп састар бар, эҥ ле јааны Тӧгӧриктиҥ састары (Тюгурюкское болото)[5].

Климады

Климат кезем континентал, кургак. Тыҥ континентальность ӧзӧктӧрдӧ, чӧлдӧрдӧ билдирет. Јайгы изӱ +30° С једер, кышкыда температура −50° С једет[6].

Ӧзӱмдери

Теректиниҥ сындарында кӧп саба тыт агаш ӧзӧт, тытту кайыҥду кырлар. Кадын ла Чуйдыҥ кош сууларын айландыра караҥуй ийне бӱрлӱ агаштар ӧзӧт. Кызык караҥуй ӧзӧктӧр лӧ кырлардыҥ тӱндӱк эдектеринде чиби агаш таркаган. Чӧл јалаҥдар кырлар ортодо ӧзӧктӧрдӧ јадат.

Сындардыҥ тӱндӱк келтейинде Мӧш, тыт, јойгон ӧзӧт; 2000 м ӧрӧ карлик кайыҥдар, тал; кырдыҥ ӱстинде таскылдар, альпий јалаҥдар ла кырдыҥ тундразы. Бийик тепсеҥдерде (плато и лесные луга) јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ-чӧп, кӧп тоолу эндемиктер ле корулу бӱдӱм ӧлӧҥдӧр[7].

Тындулары

Теректиниҥ сындарында, бодоштыра чотогоныла, 51 бӱдӱм млекопитающий, 117 бӱдӱм куш, 9 бӱдӱм балык. Ас туштаар куштар — кара чилен (чёрная цапля), алтай улар. Кырларда кӧлдӧрдӧ чараган (хариус), форель, карась. В заповедной зоне природного парка «Ӱч-Эҥмек» ар-бӱткендик паркта ла јанында Аркыт ичинде (долина реки Аргут) ирбис (снежный барс) јӱрет, ол Кызыл бичикке кирген.

Кырлардыҥ ачык чӧлдӧринде кӧп тоолу кыркындар (орус. грызун) јӱрет: јалаҥ чычкан (полевки), сыгырган (пищухи), тарбаган (сурки), ӧркӧ (суслики). Койон, тӱлкӱ, бӧрӱ.

Агаш аразыныҥ экосистемазы эмеш байлык. Чычкан бӱдӱмдӱ кыркындар, борсык, момон, кӧрӱк, тийиҥ, норка, колонок, солонгой, калазак (горностай), албаа (соболь), шӱлӱзӱн (рысь), јеекен (росомаха), айу (медведь), јуҥма (сибирский горный козёл), элик (косуля), булан (лось), марал, тооргы (кабарга).

Суулардыҥ јараттарыла кутора, кӱжӱл (ондатра) јӱрет[8].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

  • Алтай. Схема орографии

    Алтай. Схема орографии

  • Теректиниҥ сындары, тӱштӱк јаны Оймонныҥ чӧли

    Теректиниҥ сындары, тӱштӱк јаны Оймонныҥ чӧли

  • Теректиниҥ сындары, тӱштӱк эдеги, Оймонныҥ чӧли

    Теректиниҥ сындары, тӱштӱк эдеги, Оймонныҥ чӧли

Туризм

Теректиниҥ сындарына улус ас јӱрет, оныҥ јерлеринде:

  • "Караколдо «Ӱч-Эҥмек» ар-бӱткендик парк — регионал учурлу аҥылу корулу ар-бӱткендик [9].
  • "«Аркыт» ар-бӱткендик-ээлем парк — 2011 јылда «Уч-Энмек» паркка кожулган[9]. «Аркыт» парктыҥ текши јери — 20,572 га. Бириктирилген парктыҥ текши јери 81 123 га[10].

«Ӱч-Эҥмек» парктыҥ јеринде турист объекттер бар, Ӱч-Эҥмек байлу туу, Аржан-суу, Арыгем кӧл — ар-бӱткендиккереестер ле материальный эмес объекттер, Алтайдыҥ тургун улузына байлу јерлер, онойдо ок федерал учурлу кереестер болот:

  • Кургандарлу јалаҥ «Башадар», Туйактуныҥ курганы, Алтыгы Соору ӧзӧктӧ, курган сӧӧктӧр, таш балбал, стелалар, петроглифтер скиф, гунн-сармат, јебрентӱрк ле орточактардыҥ ӧйлӧриниҥ. Афанасьевский культура Алтыгы Сооруда кургап калган Алтыгы Соору сууныҥ к тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Кулады датазы 4-чи учы— 3-чи муҥјылдык бажында б. э. озо [11].
  • Памятник археологии федерального значения Бичикту-Боома: содержит наскальные рисунки и рунические надписи[12].

Ајарулар

  1. ↑ Теректинский хребет, Усть-Коксинский район, Республика Алтай, Южная Сибирь, Россия (орус.). webmineral.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано куран айдыҥ 13 кӱни, 2020 јыл.
  2. ↑ Зибзеев Е. Г. Ландшафтообразующие высокогорные сообщества южного макросклона Теректинского хребта (центральный Алтай) (орус.) // Turczaninowia : Журнал. — 2012. — № 15 (3). — С. 83. Архивировано 24 јаан изӱ ай 2019 года.
  3. ↑ Конкурс «Назови вершину» завершён! (орус.). www.gasu.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 9 кӱни, 2021. Архивировано сыгын айдыҥ 16 кӱни, 2019 јыл.
  4. ↑ Горно-тундровый и таежный Алтай (орус.). big-archive.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019 јыл.
  5. ↑ Алтай (ледниковая система) (орус.). water-rf.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано тулаан айдыҥ 24 кӱни, 2019 јыл.
  6. ↑ Онгудайский район (Республика Алтай) (орус.). ажуда.рф. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 9 кӱни, 2019 јыл.
  7. ↑ Гармс Е. О., Сухова М. Г. Рекреационные ресурсы центрального Алтая в контексте изменения природно-климатических условий (орус.) // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — № 11 (часть 3). — С. 383—388. — ISSN 1996-3955. Архивировано 9 ӱлӱрген ай 2017 года.
  8. ↑ Каракольский природный парк «Уч-Энмек» (орус.). www.rgo.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019 јыл.
  9. ↑ 1 2 Правительство Республики Алтай. Постановление от 18 августа 2015 года N 254 (орус.). oopt.aari.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано куран айдыҥ 14 кӱни, 2019 јыл.
  10. ↑ Десять лет назад был создан природно-хозяйственный парк "Аргут" (орус.) (недоступная ссылка). altai-republic.ru (2012). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019 јыл.
  11. ↑ Археологи из Сибири определили место проживания первых скотоводов на Алтае Архивная копия от 18 кӱчӱрген ай 2021 на Wayback Machine, 18.11.2021
  12. ↑ Природный парк Уч-Энмек, Каракольская долина (орус.). www.rgo.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 24 кӱни, 2019 јыл.

Литература

  • Маркин М. М., Колчевников М. Ю., Еременко В. Н. Туристические тропы Алтая (орус.). — Барнаул: Алтайское книжное издательство, 1984. — 155 с.
Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Теректиниҥ_сындары&oldid=574129"