Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары

Тӱндук-Чуйдыҥ сындары
Тӱндук-Чуйдыҥ сындары
	орус. Северо-Чуйский хребет
	; Ӱстӱги Шабыланыҥ кӧли Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарыныҥ эҥ бийик кырыныҥ эдегинде
Темдектери
Узуны	120 км
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажы	Маашей-бажы
Абсолют бийиги	4173 м
Турган jери
	50°04′ с. ш. 87°35′ в. д.HGЯO
Ороон	;
Ороон	Россия;
Туулардыҥ системазы	Алтайдыҥ кырлары
	Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары Алтай Республиканыҥ картазында
	Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары^[1] (орус. Северо-Чуйский хребет) — Алтайдыҥ тууларыныҥ сындарыныҥ бирӱзи. Тӱндӱк јанында Чуй (Кадынныҥ кош суузы) ла тӱштӱк јанында Карагем (суу) ле Чаган-узун (суу) деп суулардыҥ ортозыла ӧдӧт^[2].

Сындардыҥ узуны кайда да 120 километр. Сындардыҥ эн бийик јери ортозы јаар, Биш-Иирдӱ деп туулардыҥ тизиминде болот, бу сындардыҥ тошту мустарыныҥ эҥ кӧп јуулган јери. Орто кемиле мында сындардыҥ бийиги 3600 метр, кезиктериниҥ бийиги 4000 метрдеҥ ажа конот, Маашей-баш туу-4173 метр, Актру туу — 4044 метр. Сындардыҥ ортозында (орус. центральная часть) јаткан јааны 175 кв.км кемдӱ јеринде 200 тошту мус бар, эҥ јааны Маашей мӧҥкӱ-тош. Сындар той балкашту сланецтердеҥ, кумактаҥ, черет ӧртӧйтӧн ак таштардаҥ, метаморфический породалардаҥ бӱткен. Јериниҥ аайы (рельеф) тереҥ кобы-јиктерден турат. 2200-2400 метр бийигиндеги меестеринде тыттарла, мӧштӧрлӧ бӱркелген тайга, оноҥ ары бийигинде — таскылдар, тундра јерлер.

Сындарга јууктай турган јурттар — Јодро, Ак-Боом, Чибит, Акташ, Курай, Чаган-Узун, Белтир (јаҥы ла эски), Ийнеген.

Этимологиязы

Тӱндӱк-Чуйдыҥ сыны (Тюндюк-Чуйдын сыны) (букв. хребет ТюндюкЧуй). Бу сындар Курай јурттыҥ тӱштӱк јанында чӧйилген. Орустап Северо-Чуйский хребет деп адалат. Тӱндӱк-Чуйдыҥ сыны Тӱндӱк-Чуй притяж. ф. афф. -дыҥ ла апеллятив сын ‘хребет’ мензинер кожулта (афф. принадл. 3 л. -ы.)^[3]

Ай-кӱнниҥ аайы

Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарында ай-кӱнниҥ аайы тӱрген солынар (орус. резко-континентальный). Тӱште ле тӱнде болгон температураныҥ кӧргӱзӱлери бой-бойынаҥ тыҥ башкаланат, соок кыш ла кыска јылу јай болот. Јайгыда бийик кырлардагы кӧлдӧрдӧ — Шабыланыҥ, Маашей, Кемрӱ ле ӧскӧлӧринде де — 25° С градустаҥ јылу болбос, тӱнде 0° С градуска тӱже де берердеҥ айабас.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Курайдыҥ чӧли, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары, панорама

Эштӱ-Кӧлдиҥ таскылы ла Шабыла ичиниҥ боочызы,Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары
Ӱстӱги Шабыланыҥ кӧли. "Амадулар", "Јаражайлар" ла "Чӧрчӧктӧр" деп кырлардыҥ одожында
Алтыгы Шабыланыҥ кӧли Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарыныҥ одожында
Шабыланыҥ ӧзогине боочынаҥ тӱшкен орык јол. Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары
Чуй сындарды одоштой

Онойдо ок кӧр

Тӱштӱк-Чуйдыҥ сындары

Ајарулар

↑ Северо-Чуйский (№ 0154696) / Реестр наименований географических объектов на территорию Алтай Республиканыҥ по состоянию на 22.11.2016 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
↑ Лист карты M-45-67 Хр. Северо-Чуйский. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1985 г.
↑ Топонимика Республики Алтай, книга 10. Кош-Агачский район

Тайантылар

Северо-Чуйский хребет — на сайте «Алтай-Фото»
Таблица перевалов Северо-Чуйского хребта
Орографическая схема СЧХ
А.Н. Рудой. Актру - белое Стойбище (ја. эм.). Вокруг света, 1997, № 4. Дата обращения: кӱӱк айдыҥ 10 кӱни, 2011.

[gkgn-1] Северо-Чуйский (№ 0154696) / Реестр наименований географических объектов на территорию Алтай Республиканыҥ по состоянию на 22.11.2016 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.

[map-2] Лист карты M-45-67 Хр. Северо-Чуйский. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1985 г.

[3] Топонимика Республики Алтай, книга 10. Кош-Агачский район

[1]

[2]

[3]