Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары

Рувики сайттаҥ
Бу терминде ӧскӧ учурлар база бар, кӧр Семинский.
Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары
Семинский хребет
Ӱстӱги Туйук кӧл, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында
Ӱстӱги Туйук кӧл, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажыСарлык 
Абсолют бийиги2507 м
Турган jери
51°07′30″ с. ш. 85°45′06″ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
Ороон
  •  Алтай Республика
Туулардыҥ системазыАлтайдыҥ кырлары 
Россия
Красная точка
Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары
Семинский хребет
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтай Республика
Описание изображения
Красная точка
Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары
Семинский хребет

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары (орус. Семи́нский хребе́т) — кырларлу сындар, Алтайдыҥ кырларыныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында,Кадынныҥ сол јарадында.

Сындардыҥ узуны 120 километр[1]. Эҥ ле бийик туу Сарлык (2507 метр). Сындар Алтай Республиканыҥ ла Алтай кырайдыҥ геологиялык ла турист кереези болуп јат, Себиниҥ боочызы — Чуйдыҥ трагында эҥ ле бийик боочы.

Этимологиязы

Јал-Мӧҥкӱ, јал — орус. грива, мӧҥкӱ — орус. ледник, (монг. сӧс себи — орус. крепость[2])

Географиялык темдектери

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары Алтай Республиканыҥ ӱч администрациялык аймагыныҥ јеринде: Оҥдой, Шабалин ле Чамал, онойдо ок Алтай кырайдыҥ Алтай аймагында (Алтай кырай)[1]. Сындардыҥ учы-куйны Кан-Оозы аймактыҥ јерине кирет, (Алтай Республика)[3].

Сындар Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал кӧӧлик јолго јуук, ол туристтерге Алтайдыҥ кырларын кӧрӧр арга берет. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында Себиниҥ боочызы бар, бийиги 1717 метр, боочы Сарлык (2507 м) ла Туйакту (1900 м) кырлардыҥ ортозыла ӧдӧт[1].

Орографиязы

Јаан сӱӱрилери

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары бир канча јаан тууларлу[4]:

  • Сарлык — 2507 м (сындардыҥ эҥ бийик туузы);
  • Кольджи-хан — 1992 м;
  • Синюха (туу) — 1820 м;
  • Крестовая (туу) — 1778 м;
  • Айулу — 1705 м;
  • Бабырган — 1008 м.

Ууланганы ла узуны

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары узуны 120 километр, широтный ууламјынаҥ меридиональныйга кӧчӧт Себиниҥ боочызында. Себиниҥ боочызыында бу сындарга тӱндӱктеҥ Чаргыныҥ сындары биригет[1].

Сындардыҥ складчатый структураларыныҥ ууламјызы — тӱштӱк-кӱнчыгыштаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаар, ол Алтайда герцинский складчатость-бӱктелчиктерге тӱҥей [5].

Геологиялык бӱдӱми

Породалар

Алтай. Орографияныҥ схемазы

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары метаморфический, гранит, диорит ле той балкаш сланецтеҥ турат[1]. Онойдо ок гранит интрузиялар орой палеозойдыҥ кӧп туштайт (420–250 млн јыл кайра)[5].

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары Ануйско-Чуйский структурно-формационный блоктыҥ кӱнчыгыш јанында турат, ӱстӱги- ле ортопалеозой осадочный ла осадочно-вулканогенный формацияларла, ӱзӱлген гранитоидный интрузияларлу[5].

Тектоникалык бӱдӱми

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарыныҥ бӱткени каледонский складчатость ло герцинский складчатость эразы тектогенез (500–230 млн јыл кайра), ол ӧйдӧ кырлар бӱдетен эрчимдӱ процесстер болгон[5]. В эти периоды происходило перемещение горных масс и изменение структуры исходных пластов горных пород.

Кырдыҥ породалары, сындар бӱдӱрип, докембрий ле палеозой эраларда табылган, 287 млн јыл кайра. Структураныҥ герцин складчатости сындардыҥ кӧп јанында бар[5].

Гидрографиязы

Суулар

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында кӧп суулар агынын баштайт, олор Алтайда јаан сууларга кирет[6]:

Јаан суулар:

  • Себи (суу) — сындардаҥ тӱшкен јаан деген суу;
  • Песчаная (суу) — алтынду суу;
  • Бертка;
  • Емурла;
  • Апшыйакту;
  • Тыткескен;
  • Онос.

Олордыҥ экӱзи — Песчаный (суу) ла Себи суу) — алтынду суулар Алтайда, баалу алтын мында[6].

Себиниҥ боочызы учурлу водораздел: тӱндӱк јаар боочынаҥ Себи суу агып тӱжет, тӱштӱк јаар — Туйакты[1]. Сындардаҥ агып тӱшкен бастыра суулар Кадынга кирет — Алтайдыҥ тӧс суу артериязы.

Кӧлдӧр

Сарлык тууныҥ алдында Туйуктыҥ кӧлдӧри, ары туристтер јӱрӱжет[7]. Онойдо ок Јумурлуда учар суу (Емурлинский водопад), Крестовая кырдаҥ ыраак јок Емурла сууныҥ бажында[7].

Климат

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында климат кубулып турар, кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келип јаткан кей-массалардыҥ јолын туйуктап тал туура эдип туруп јат, мындый айалга мындагы климаттыҥ аҥыландырып јат[8].

Мында тыҥ салкындар турат, алдында шуургандарлу, тӱргени 30-35 м/с. Олор кардыҥ дефляциязын эдет (јаан кӱрттер), кардыҥ массаларына рельефте отрицательный форма берет. Цциклондор салкынныҥ аайын берет. Јыл туркунына сындарда јут-чык 600–700 мм. Суулар мынаҥ толтырылат. Бастыра суулар кардаҥ, јаҥмырдаҥ, грунтовый суулардаҥ толот[9].

Ӧзӱмдери

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында ӧзӱмдер (высотный пояс) бийиктиҥ поястарына бӧлӱнет[10]:

Агашту чӧл пояс — алты јанында чӧл лӧ агашту аркаларлу.

Кыр-тайга пояс — мында ийне бӱрлӱ агаштар јойгон, мӧш, тыт ла о.ӧ. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары ийне бӱрлӱ ле јалбыракту агаштарла бӱркелген[7].

Бийик кырлу пояс — карликовй кайыҥ ла мӧш стланик.

Гольцовый пояс — кырдыҥ бажында зона таш тундра[7].

Чактарга ӧскӧн мӧштӧр, тыҥ салкында јыгылбаска, быдакту бӱри салкындабас јанынаҥ ӧзӧт[8]. Кату айалгада ӧзӱп, агаштар климат айалгада тартыжуга ӱренижип экосистема тӧзӧйт.

Тузалу казынтылар

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында тузалу казынтылар табар јерлер бар. Песчаный (суу) ла Себи суу) — алтынду суулар Алтайда, баалу алтын мында[7].

Тӱӱкилик ле культуралык учуры

Археологиялык кереестер

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарында ла айландыра кӧп тоолу археологиялык кереестер башка эпохалардыҥ[11]:

  • Себи-Оозында стоянка;
  • Себи-Оозы поселение;
  • Курганный группалар Мыйту-1, 2 ла петроглифтер Мыйту-3;
  • Археологиялык кереестер Беш-Ӧзӧк јурт;
  • Тоурак мӧҥкӱсалгыш, Јаан Толгойок;
  • Тыткескен-2 стоянка, Чоба;
  • Курганный могильниктер, Ильинка;
  • Курган группалар Айулу ла Бике Шабалинде.

Тӱӱкилик учуры

Шебалин јуртта А. Попов деп којойымныҥ туразы, тӱӱкилик учурлу. Сындардыҥ јеринде карындаштык мӧҥкӱ-курган, кызылармейецтер В.И.Плетневтыҥ отрядыныҥ[11].

Себиниҥ боочызы

Себиниҥ боочызы аҥылу культуралык учурлу. Алтай ады сындардыҥ Јал-Мӧҥкӱ (Дьал-Менку, «Вечная грива»)[1]. 1958 ле 1961 јылдарда стела тургузылган, алтай калык бойыныҥ кӱӱниле Россия империяга киргениниҥ эки јӱс јылдыгына учурлалган[1].

Корулу јерлер

Ар-бӱткенниҥ кереестери

Камлак јурттыҥ јанында Себи сууны јараттай ар-бӱткендик кереес «Шишкулар — Катаил — Чистый луг», Себи-Оозыныҥ ландшафтный участогына кирет[12].

Ар-бӱткендик комплекстиҥ кыйулары Кадын ла Себи суу, Катаил ле Шишкулар кобыларла ӧдӧт. Билимчилер мында агаштарды уникал деп темдектеген. Олор Кӱнбадыш Сибирдиҥ Кызыл бичигине кирген[12].

Себиниҥ боочызы ар-бӱткендик кереес, тергеелик учурлу[13].

Туризм ле рекреация

Себиниҥ боочызы туристтер кӧрӧргӧ јакшы јер, Чуйдыҥ трагына јуук учун.

Сындарды кеерий јон јаткан јерлер[14]:

Турист маршруттар

Турист объекттерге бу сындарда кирет:

Инфраструктура

Себиниҥ боочызында турист инфраструктура: јаан парковка туристтерге, базар сувенирлерлӱ, туалеттер, кафеайылдар, алтай чай ла алтай аш-курсак[15].

Транспорт учуры

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарын федерал кӧӧлӱк јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» — Алтай Республиканыҥ тӧс маҥта артериязы. Себиниҥ боочызы трактыҥ 583-чи километринде бу јолдо эҥ ле бийик боочы болот (1717 м)[15].

XX чактаҥ озо Себиниҥ боочызы кату ла кӱч јол болгон. 1920-чи јылдарда јаҥы јол тудары башталган, Тӱштӱк Сибирдиҥ калаларын Монгол јериле тудуштаган. 1935 јылда чаган айдыҥ 1-чи кӱнинде Чуйдыҥ трагы Јаш-Туранаҥ ала Тожоҥтыга јетире эксплуатацияга кийдирилген[15].

Билимдик учуры

Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары башка-башка билимдик бӧлӱктерди јилбиркедет:

  • Сындарда герцин складчатостьтыҥ классикалык темдеги палеозойдыҥ тектоникалык процесстертерин кӧргӱзет;
  • Чике кӧрӱнген высотный поясность сындардыҥ ӧзӱмдерин, экосистеманы, кырларды шиҥдеер объект болот, организмдер мындый айалгага адаптация ӧдӧри;
  • Сындар естественно климатический станция, орографический факторлорды, јербойында климатты шиҥдееринде учурлу.

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Хребет Семинский - Алтай Туристский. Туристический портал. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  2. ↑ Семинский перевал — География России. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  3. ↑ Семинский хребет — Автомобилем по Горному Алтаю. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  4. ↑ Хребет Семинский — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Геологическая история Алтая — Алтай-Атлас. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  6. ↑ 1 2 Семинский хребет — СИБГИД. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Хребет Семинский — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  8. ↑ 1 2 Семинский перевал — Алтай-Атлас. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  9. ↑ Сарлык — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  10. ↑ Семинский хребет — СИБГИД. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  11. ↑ 1 2 Хребет Семинский — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  12. ↑ 1 2 Хребет Семинский — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  13. ↑ Семинский перевал — WelcomeToAltai. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  14. ↑ Хребет Семинский — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
  15. ↑ 1 2 3 Семинский перевал — Туристер.Ру. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.

Литература

  • Алтай. Геологическое строение и рельеф // Алтай Туристический. — URL: https://www.vtourisme.com/
  • Горный Алтай — Всё о геологии // Справочные материалы по геологии Алтая
  • Семинский хребет // География России. — 2023.
  • Климат и растительность Семинского хребта // Сибирский географический сборник. — 2024.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Јал-Мӧҥкӱниҥ_сындары&oldid=574829"