Сарлык (туу)
| Сарлык орус. Як | |
|---|---|
 Сарлык тууныҥ кӱнбадыш јаны | |
| Ӱстӱги бажы | |
| Абсолют бийиги | 2507 м |
| Турган јери | |
| 51°04′43″ с. ш. 85°44′05″ в. д.HGЯO | |
| Ороон |
|
| РФ субъекти | Алтай Республика |
| Кырлу система | Алтайдыҥ кырлары |
| Сындар эмезе массив | Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары |
Сарлы́к (орус. Сарлык) — кыр, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарыныҥ эҥ бийик јери Алтайдыҥ кырлары системага кирип, Алтай Республикада турат.
Бийиги талайдыҥ кемјизӱнеҥ 2507 метр[1]. Кыр ады јаҥыс ӧзӧктӧ Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Шабалин аймакта Алтай Республикада туризмныҥ тӧс јерлериниҥ бирӱзи.
Этимологиязы
Кырдыҥ ады алтай сарлык деп сӧстӧҥ келген, «јерлик сарлык»[2][3].
Кырдыҥ ады керегинде бир канча версия бар:
Массивтиҥ бӱдӱми — массивтиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш учында турган кыр. Кыр бажы (кырдыҥ бажы) јарт кӧрӱнип турган амырап јаткан јерлик сарлыкка тӱҥей[4].
Тындулар турар јер — кырдыҥ меестеринде ле ӧзӧктӧринде јерлик сарлыктар туштайт[5]
Альтернатива этимологиялык версиялар, тыва таарлык («таарлу») эмезе монгол таарлах («нени-нени таарга ороор»)[6].
Географиязы
Сарлык кыр Шабалин аймактыҥ, Алтай Республиканыҥ јеринде турат, Оҥдой аймактыҥ кыйузыныҥ јанында[3]. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындарынаҥ 10-12 километр тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында — Чуйдыҥ трагыныҥ эҥ бийик јеринде[5].
Сындар тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар чӧйилген, Р-256 «Чуйдыҥ трагы» федерал јолдоҥ јакшы кӧрӱнет. Боочыныҥ ӱстинде трассанаҥ кырды кӧрзӧ, јатыра бийик эмес кыр дер кӧрӱнет, Себиниҥ боочызыныҥ бийигинеҥ улам (1800 метр кире)[7].
Топография ла геология
Рельеф
Сарлык тууныҥ бажы ташту таскыл (плато) диаметры бир канча јӱс метр[8]. Кӱнбадыш келтейи јатыра рельефтӱ, сай ташла (курумник) бӱркелген 2200 метр бийикте. Кӱнчыгыш јаны кайыр, тӱс кайалар болуп Туйук деп ӧзӧккӧ тӱжет, каскак кайалар бийиги јӱстер тоолу метр[4].
Геологиялык бӱдӱми
Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сарлык туу бу сындарга кирет, метаморфический породанаҥ, граниттеҥ, диорит ле глинистый сланецтеҥ турат[1].
Гидрографиязы
Сарлык туунаҥ эки суу агынын баштайт:
- Тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында — Туйук суу, Туйук ӧзӧктиҥ тӱндӱк јаны јаар;
- Кӱнбадыш јанында — Сарлык суу.
Эки суу экилези ле Себи сууныҥ кош суулары болот, Себи суу бойы Кадынга кирет[1]. Все реки, стекающие со склонов Сарлыка, получают снеговое, дождевое и грунтовое питание. Годовое количество осадков составляет 600—700 мм[6].
Туйук ӧзӧктӧ, кырдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Туйуктыҥ кӧлдӧри бар.
Климат
Сарлык туу кӱнбадыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келип јаткан кей-массалардыҥ јолын туйуктап тал туура эдип туруп јат, мындый айалга мындагы климаттыҥ аҥыландырып јат[6]. Ай-кӱн тӱрген солынат, анчада циклондор келзе, олор салкынныҥ аайын башкарат.
Кышкыда мында тыҥ салкындар турат, алдында шуургандарлу, тӱргени 30-35 м/с. Олор кардыҥ дефляциязын эдет (јаан кӱрттер), кардыҥ массаларына рельефте отрицательный форма берет[1]. Кырдыҥ бажында кар изӱ јайда да јадат[8].
Ӧзӱмдери
Сарлык туу бийик, агаш ӧзӧр айалга јок. Мындый кырларды Сибирде голецтер деп адайт[3].
Мында ӧзӱмдер (высотный пояс) бийиктиҥ поястарына бӧлӱнет:
- Лесостепной пояс — кырдыҥ алды;
- Горно-таёжный пояс — кӧп сабада мӧш, тайга ӧскӧ ийне бӱрлӱ агаштар коштонгон;
- Высокогорный пояс — карликовый кайыҥ, кедровый стланик-тайадый мӧш;
- Гольцовый пояс — таш тундра эҥ ӱстинде.
Чактарга ӧскӧн мӧштӧр, салкынга аҥтара соктыртпаска будакту бӱрлери салкын сокпос јанынаҥ ӧзӧт, мынайда кату айалгага удурлажат.
Туризм ле альпинизм
Сӱӱриге чыкканы
Сарлык кырга чыгары тыҥ ла кӱч эмес деп чотолып, физически бюллетенгени орто туристтерге јараар, кыр туризмде јаҥы баштап јӱргендерге јараар[3]. Маршрут бир кӱнниҥ экскурсиялары, онойдо ок палаткаларлу тоолу кӱндерге јӱрерге јараар.
Маршруттыҥ темдектери:
- узуны — 7 км јойу, кӧӧлӱктӱ јеткенинеҥ ала;
- ӧрӧ једер ӧйи — 4 саат бир јанына;
- ууры — кӱч эмес (јаҥы баштагандарга);
- јол — орык јол, башка-башка ар-бӱткендик зоналарды кечет.
Једер јолдор
Себиниҥ боочызы Чуйдыҥ трагыныҥ 583 километринде, Јаш-Туранаҥ 238 км. Јуук деген јон јаткан јер: Шабалин јурт. Себиниҥ боочызында стеланаҥ ала грунт јолло кату јолдорло јӱрер кӧӧлӱктӱ алдында болгон ПВО јуучыл частьтыҥ јерине једер, оноҥ ары јойу барар маршрут[9].
Чыгарыныҥ аҥылузы
Орык јол башка-башка ар-бӱткендик зоналарла ӧдӧт: тайганыҥ агаш-тажы, альпий јалаҥдар, тундра зона бийикте. Кырды ӧрӧ чыкканы сӱрен јаан тепкишти ӧрӧ чыккандый болот, кайыр јерлер горизонтал јерлерле солыжып турат[5].
Кырдыҥ эдегинеҥ ала бажына јетире температуралардыҥ кезем солынганы 15 °C једет, оныҥ учун јайгыда кандый да изӱ кӱн болзо, јылу кийим алар керек[4].
Кереестер
Кырдыҥ бажында сӱр-темдек стела — кижиниҥ сынынаҥ бийик эдип обоологон таш, ортозында тӧҥӧш, деп темдекбийикке чыккан[3].
Ӱстинеҥ тӧмӧн Туйкутыҥ кӧлдӧриниҥ панорамалары, Коротыныҥ кӧлдӧри, айландыра јаткан Алтай Республиканыҥ сындары ла ӧзӧктӧри кӧрӱнер[5].
Сарлык кырдыҥ ӱсти
Туйктыҥ ла Коротыныҥ кӧлдӧрин Сарлык тууныҥ бажынаҥ кӧрзӧ
Коротыныҥ кӧлдӧри, Сарлык туунаҥ кӧрзӧ
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 4 Сиб-Гид: Гора Сарлык, Республика Алтай. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ Топонимика Республики Алтай книга 1. Шебалинский район (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Гора Сарлык — Туристер.Ру. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 3 Гора Сарлык — СибАлт. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 3 4 Гора Сарлык — Туристка.ру. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 3 Сарлык — Алтай Туристский. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ Горы Алтая для новичков: гора Сарлык. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ 1 2 Гора Сарлык — Алтай-тур. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
- ↑ Гора Сарлык — WelcomeToAltai. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 27 кӱни, 2025.
Тайантылар
- Гора Сарлык на сайте Туристер. Ру
- Сарлык на портале «Алтай Туристский»