Курайдыҥ сындары

Курайдыҥ сындары орус. Курайский хребет
Курайдыҥ сындарыныҥ тӱндӱк јаны
Темдектери
Узуны	140 км
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажы	Ортолык Бажы
Абсолют бийиги	3446 м
Турган jери
50°18′00″ с. ш. 88°20′00″ в. д.
Ороон	Россия
Ороон	Россия
Туулардыҥ системазы	Алтайдыҥ кырлары
Курайдыҥ сындары орус. Курайский хребет
Курайдыҥ сындары Алтай Республиканыҥ картазында
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Кура́йдыҥ сындары (англ. Кура́йский хребе́т) — кырларлу сындар, Кӱнчыгыш Алтайда, Кош-Агаш аймак ла Улаган аймактардыҥ јеринде турат, Алтай Республика. Јаан учурлу водораздел Башкӧс, Чуй (суу). Сындардыҥ узуны 140 километр, эҥ бийик кыры — 3446 метр (Ортолык Бажыныҥ сӱӱризи). Кура́йдыҥ сындары Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарына удура (параллельно) чӧйилип, Чуйдыҥ ла Курайдыҥ чӧлдӧриле кыйулажып, Алтайдыҥ кырларлу системазында ас шиҥделген сындардыҥ бирӱзи болуп јат.

Этимологиязы

Монгол сӧстӧҥ барган кургак (моҥ. хуурай) — кургак јер, орус. сухой, сухая земля.

Географиялык темдектери

Кура́йдыҥ сындары Акташ јурттаҥ башталат Чихачёвтыҥ сындарынаҥ 140 километр ыраакта. Бу сындар коштой кырларлу системалардаҥ чике кыйуларлу.

Коштой региондор ло сындар

• Тӱндӱкте — Улаганныҥ таскылы;
• Кӱнчыгышта — Чихачёвтыҥ сындары;
• Тӱштӱкте — Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындары;
• Кӱнбадышта — Айгулактыҥ сындары, Чибит суу аккан ӧзӧклӧ бӧлинет.

Сындардыҥ тӱштӱк јанында Чуйдыҥ чӧли ле Курайдыҥ чӧли, бу чӧлдӧр јаар кайыр тектонический каскактар болуп ӱзӱлет. Ӧрӧ айдылган аймактардыҥ ортодо бу сындар кыйу болуп турат Алтай Республикада.

Орографиязы

Јаан сӱӱрилери

Курайдыҥ сындарына јаан деген сӱӱрилер киретХребет Курайский — Алтай Туристский (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.</ref>:

• Ортолык Бажы — 3446 м (сындардыҥ эҥ бийик кыры);
• Куйактанар — 3260 м;
• Ильдугем — 3208 м;
• Тыттугем — 3193 м;
• Ӱстӱги — 2951 м.

Сындардыҥ орфологиязы

Бу сындардыҥ тууразы 15 километр. Курайдыҥ сындары асимметрия темдектерлӱ: тӱндӱк келтейи ӧскӧзине кӧрӧ јатыра, ӧзӱмдерле бӱркелген, тӱштӱк келтейи кайыр кайаларыла чӧлдӧргӧ тӱжет.

Тоштолгоны

Курайдыҥ сындары глобальный тоштолышка алдырбаган, бир канча јӱс метр керектӱ бийиктиҥ алдында болуп калган. Је кекзик сӱӱрилери кардыҥ чийӱзинеҥ ӧрӧ болуп калган. Бийик сӱӱрилердиҥ тӱндӱк јанында јаан эмес мӧҥкӱ тоштор бар, кырлардыҥ баштары јайгыда карлу јадат. Мӱҥкӱ тоштордыҥ текши кеми 10 км².

Геологиялык бӱдӱми

Алтай. Орографияныҥ схемазы

Курайдыҥ сындары кӧп сабада метаморфический породанаҥ турат. Тӱштӱк јанында континентал палеоген шаармак осадоктор ло неоген.

Сындар јӱзӱн бӱдӱмдӱ таштарла аҥыланат (разноцветие горных пород) ла тузалу казынты породалар мында кӧп. Бу сындарда јаан геологоразведка иштер ӧткӱрилген, ол керегинде кӧп тоолу шурфтар айдат, сындардыҥ јеринде кайда ла тштайт.

Курайдыҥ сындарында јаан јарлу ртутный рудник Јарлу-Айры сууныҥ јарадында Акташтаҥ ыраак јок. Эмдиги ӧйдӧ мында аый иштеген бир канча штольня бар, азый мында руда алган.

Гидрографиязы

Курайдыҥ сындары водораздел болуп јат Башкӧс лӧ Чуй, кӧп тоолу суулар бу сындардаҥ агынын баштайт:

Башкӧстиҥ кош суулары (јаандары):

• Кубадру;
• Алтыгы Ильдугем;
• Ӱстӱги Ильдугем.

Чуйдыҥ кош суулары:

• Чибитка;
• бир канча оок суулар.

Сындардаҥ башталган эҥ ле јаан суу БашкӧсХребет Курайский — Алтай Туристский (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.</ref>.

Климады

Курайдыҥ сындарында континентал климат бийик јердиҥ аҥыдузы иле кӧргӱзилген. Сындар Курайдыҥ чӧлинеҥ камаанду јерде турат, мында аҥылу спецификалык климат, Монголдыҥ куру чӧлдӱ јерлериниҥ айы-кӱнине тӱҥей.

Региондо темдектер:

• Кыска јай;
• Кату кыш;
• Сыркыны соок кыш;
• Кемпература кезем солынат кыш ла јайда;
• Конок туркунына температура база тыҥ солынат.

Температуралардыҥ кезем солынганы јаҥыс бийик јер болгоныла колбулу эмес, айас теҥери ыҥ соогоныла база тудуш.

Ӧзӱмдери

Курайдыҥ сындарында ӧскӧн ӧзӱмдер бийикте поясной бӧлингенине чике келижип јат:

Тӱндӱк јаны:

• Алтыгы гольцовой зона — субальпий јалаҥдар;
• Тыт ла мӧш агаштар колый.

Тӱштӱк јаны:

• Чӧл јерлердиҥ ӧзӱмдери

Агаш аразыныҥ аҥылузы

Курайдыҥ сындарыныҥ кӧп саба јериагаш јок. Сындардыҥ кӱнбадыш бӧлӱгинде Чуй ла Башкӧс суулардыҥ ӧзӧктӧринде агаштарлу болзо, кӱнчыгыш јанында бир де агаш јокХребет Курайский — Алтай Туристский (ја. эм.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2025.</ref>.

Кӧп јандай мында тӱндӱк јанында тыт ла мӧш агаштар ӧзӧт.

Суу јаалай ӧзӱмдер

Чуй суу аккан ӧзӧктӧ јараттай:

• Терек ларолистный;
• Тал (орус. плакучая курайская ива);
• Сары чечектӱ (орус. тайа курильский чай);
• Чычыргана (орус. облепиха).

Кургак тӧҥдӧрдӧ карагана ӧзӧт, суу јакалай тайалардыҥ ортозында незабудка, белоцветный белозор, камнеломка точечная ла ӧскӧ чечектер ӧзӧт.

Аҥ-куштары

Курайдыҥ сындарында ла јанында чӧл јерде аҥ-куш бийик кырларлу ла чӧлдиҥ экосистемазыныҥ тындулары:

• Чӧлдиҥ саразы (орус. степной хорь);
• Койон (орус. заяц-беляк);
• Тӱлкӱ (орус. лисица);
• Бӧрӱ (орус. волк).

Ас туштаар тындулар

2012 јылда Курайдыҥ сындарына келген экологтордыҥ экспедициязы ирбистиҥ истерин кӧргӧн. Бу сындарда јоголып бараткан тындулардыҥ бӱдӱмин корыыры јаан учурлу.

Энтомофауна

1990-чы јылдарда Акташтыҥ јанында энтомологтор (курт-коҥыс шиҥдеер билимчилер) јуулышкан, олор мында сӱреен ас туштаар сары кӧбӧлӧктӧр (перламутровка) Clossiana matveevi лӧ Кызыл бичикке кирген тӱште јӱрер кӧбӧлӧктӧр бархатница биленеҥ энеис Oeneis elwesi тапкан.

Туризм ле шиҥжӱлер

Турист учуры

Курайдыҥ сындарына туристтер кӧп јӱрбес јер, јаан јарлу Чуйдыҥ мӧҥкӱлерине кӧрӧ. Кӧп саба туристтер Чуйдыҥ мӧҥкӱлерине барат, Курайдыҥ сындары тууразында артат.

Шиҥжӱ экспедициялар

2008 јылда јайгыда Курайдыҥ сындарында јаан учурлу экспедиция турист маршруттар тургузары аайынча иштеген. Кӧп јилбилӱ неме туштаган:

• Јараш учарлар;
• Бийик боочылар;
• Јараш кӧлдӧр.

Кӧп тоолу туристтер келер объекттер табылган.

Турист маршруттар

2008 јылда экспедицияныҥ маршруды Тајылу суу јаныла, Тајылу-Кубадру боочы ажыра, оноҥ ары Сол ло Оҥ Кубадру (Ыштукӧл ӧзӧгинде), Курайдыҥ боочызы ажыра Курайдыҥ чӧли ажыра.

Алты кӱнге маршрутта шиҥжӱчилерге бир де кижи туштабаган, Курайдыҥ чӧлинде малчылар туштаган.

Экстремал туризм

Сындар экстремал туризм ӧткӱрер јер:

• Куй таштарла спелео-маршруттар — руда алган эски штольнялар;
• Экстремал авто-маршруттар — кӱч-кату јолдор ӧдӧр туризм.

Једетен јолы

Курайдыҥ сындарына једер аргалар — Чуйдыҥ трагыла Акташтаҥ ала Кош-Агашка јетире, сындар сол јанында болор.

Эл-јон јатан јерлер

Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк келтейинде јурттар:

• Акташ (эҥ јаан);
• Курай;
• Кош-Агаш;
• Кӧкӧрӱ.

Сындардыҥ тӱндӱк јанында јурттар јок.

Тӱӱкилик учуры

Археологиялык энчизи

Чуйдыҥ трагыныҥ ла јебрен саду јолдор јуугы Россияда, Монголия ла Кыдат јеринеҥ байлык археологиялык энчини Курайдыҥ чӧлинде артырган, сындардыҥ эдегинде.

Тӱрк ӧйиниҥ (VII—IX чч.) кӧп тоолу табынтыларына тайанып билимчилер «курайдыҥ культуразын» бӧлиген. Бу ӧйдиҥ таш стелазында руны бичиктер ле јуруктар арткан.

Јарлу табынтылар

Курайдыҥ чӧлинде эҥ јарлу табынты таш кезер бийиги 1,6 м, Тете ӧзӧктӧ табылган, Курай јурттаҥ ыраак јок.

Билимдик учуры

Курайдыҥ сындарын «терра-инкогнита» (орус. неизвестная земля) Алтада. Бу јерде, эмдиге јетире јоголорго јеткен ӧзӱмдер ле тындулар бар.

Сындарда геология шиҥжӱлерге јакшы:

• Кырдыҥ јӱзӱн-јӱӱр породалары;
• Тузалу казып алар породалар;
• Јебрен геологоразведканыҥ истери.

Экспедициялар јартаган:

• Јоголорго јеткен тындулар јӱрер јер;
• Рефугиума эндемичный бӱдӱмдӱ ӧзӱмдер ле тындулар;
• Экосистемалардыҥ объекттерин шиҥдеери.

Экологиялык учуры

Курайдыҥ сындары Алтайда (биоразнообразие) бар. Туристтер ас келгени экосистеманы, флора ла фаунаны чеберлейт.

Сындар экологиялык коридор болуп јат, мында кырларлу системаларды Алтадыҥ ар-бӱткендик комплекстеринде тындулардыҥ ары-бери јӱрӱжерин (миграция) јеткилдейт.

Ајарулар

Литература

• Курайский хребет — «Терра-инкогнита» Алтая // Экспедиционный центр «АРУ-КЕМ». — 2008.
• Горный Алтай // Издательство «Аякс-Пресс». — М., [готовится к изданию].
• Геология и полезные ископаемые Курайского хребта // Материалы геологических исследований. — 2008.

Ссылки

• Курайский хребет на портале «Алтай Туристский»
• Курайский хребет – «Терра-инкогнита» Алтая — АРУ-КЕМ
• Курайский хребет — Altai Travel Guide