Чихачёвтыҥ сындары

Рувики сайттаҥ
Чихачевтыҥ сындары
Хребет Чихачёва
Хребет Чихачёва.jpg
Темдектери
Узуны100 км
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажыТургэн-Ула 
Абсолют бийиги4029 м
Турган jери
49°48′ с. ш. 89°45′ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
Ороон
Туулардыҥ системазыАлтайдыҥ кырлары 
Россия
Красная точка
Чихачевтыҥ сындары
Хребет Чихачёва
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Чихачёвтыҥ сындары (орус. Хребет Чихачёва)[1] — сындар, Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында сындарга кирет. Алтай Республика ла Тыва Республика ортодо кыйу, Россия Федерация ла Монголия ортодо тергеелик кыйу бу сындарла ӧдӱп јат. Алтай Республикада бу сындар Улаган аймак ла Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде турат. Улаган аймактыҥ јеринде сынныҥ бӧлӱгинде Алтай деп корулу јер (заповедник) бар. Чихачевтыҥ сындарыныҥ узуны 100 км. Эҥ ле бийик кыр — 4029 м. Орус географ ла јорыкчы Петр Александрович Чихачёвтыҥ адын берген бу сындарга, ол мында шиҥжӱ иштер ӧткӱрген болгон.

Географиялык темдектери ле кыйулары

Кӱнбадыш јанынаҥ Чихачевтыҥ сындары Курайдыҥ сындарыныҥ кыйузында, тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ Сайлӱгемниҥ сындары Дурбэт-Даба боочы ажыра (2481 м). Бу сындар системазында кӧп тоолу сӱмерлер: Монгол јеринде — Онгорхойн-Уул (3754 м), Тургэн-Ула (4029 м), Тэвсэг-Уул (3745 м); Кош-Агаш аймактыҥ јеринде — Талдураайры (3505 м), Сайлугем (кыр, Алтайдыҥ кырлары) (3411 м), Асхатиик-Дабани-Хяр (3094 м.); Тываныҥ јеринде — Монгун-Тайга (3717 м), Бурул-Тайга (3185 м), Дурбэт-Даба боочы (2481 м).

Орографиязы ла јаан сӱӱрилери

Кырларлу сындардыҥ узуны 100 км. Эҥ ле бийиги — 4029 м јетире. Сындар альпий рельефтӱ учкур сӱӱрилер ле тереҥ кобылар ӧзӧктӧр.

Сындардыҥ системазында кӧп тоолу сӱӱрилер: Монголдыҥ јеринде — Онгорхойн-Уул (3754 м), Тургэн-Ула (4029 м), Тэвсэг-Уул (3745 м); Кош-Агаш аймактыҥ јеринде — Талдуайры (3505 м), Сайлугем (3411 м), Асхатиик-Дабани-Хяр (3094 м.); Тыва Республикада — Монгун-Тайга (3717 м), Бурул-Тайга (3185 м).

1982 јылда В.Ермаков баштапкы катап сындардыҥ эҥ ле бийик сӱӱризине Тургэни-Эхини-Улага јаҥыскан чыккан.

Геология бӱдӱми

Сындар кумакту-таш јер, черет-таш, кристаллический сланцы ла кварциттӱ. Онойдо ок мында јаан эмес мӧҥкӱ тоштор бар рельефте. Алтайдыҥ кырларыныҥ јебрен системазыныҥ геологический бӱдӱми башка-башка геологический эпохаларда бӱткен.

Гидрографиязы

Чолышман, Башкӧс, Чуй — Јӱс-Тыт (орус. Юстыд), Ортолык суулар ла олордыҥ кош суулары башталган. Сындар учурлу водораздел региондо суу системалардыҥ ортодо.

Чихачёвтыҥ сындарыныҥ кӱнбадыш јанында проточный, суузы тайыс, тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдӧр, ол кӧлдӧрдиҥ јаан дегени Киндиктӱкӧл (Кындыктыкуль), текши јери 2,8 км².

Бу сындардаҥ Чолышман, Башкӧс лӧ Чуй, Јӱс-Тыт ла Ортолык (Јенишке-Талдыҥ кош суузы) агынын баштайт. Кӱнбадыш јанынаҥ ӧзӧктӧрдӧ бир канча кӧлдӧр, тош кайылып бӱткен — Киндиктӱкӧл, Алтыгы, Орто ло Јаан, Богуты (кӧл, Богуты сууныҥ алтыгы агыны). Кӧлдӧр тайыс суулу, тереҥ ле деген јери 9 м.

Климат

Климат мында континентал. Региондо конокто ло сезондо температура кезем кубулат, Тӧс Азияныҥ континентал бийик јерлеринде мындый ай-кӱн болот.

Ӧзӱмдери ле тындулары

Ӧзӱмдери ас, ӧзӱмдери куру чӧлдӧ ӧзӧр злаково-полынным бӱдӱмдӱ, је таштарлу тундра база туштайт.

Сындарда ас туштаар јерлик тындулар јӱрет, ирбис ле јуҥма-аргали эндемик бӱдӱмдер.

Корулу јерлер

Алтай Республикада бу сындар Улаган аймак ла Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде турат. Улаган аймактыҥ јеринде сынныҥ бӧлӱгинде Алтай деп корулу јер (заповедник) бар. Алтай тергеелик государственный ар-бӱткендик заповедник, ыраак 1932 јылда тӧзӧлгӧн, сындардыҥ бир бӧлӱк јеринде турат.

Заповедник уникал экосистемада јоголорго јеткен тындуларды чеберлееринде јаан учурлу, ол тоодо јуҥма ла ирбистиҥ популяциязы.

Шиҥдегениниҥ тӱӱкизи ле этимологиязы

Бу сындар орус географ ла јорыкчы Петр Александрович Чихачёвтыҥ адыла адалган, ол мында шиҥжӱ иштер ӧткӱрген мес.

Пётр Александрович Чихачёв (1808 јылда куран айдыҥ 16-чы кӱнинде, Гатчина, Санкт-Петербург губерния — 1890 јыл ӱлӱрген айдыҥ 13-чи кӱнинде, Флоренция, Тоскана, Италия) — географ, геолог ло јорыкчы. 1842 јылда Алтайда экспедицияда турушкан, амадузы физико-географиялык айалгаларды, география ла геологияны шиҥдеери.

Парижте 1845 јылда каандык башкару кепке баскан француз тилле «Путешествие в Восточный Алтай…» деп јаан учурлу иш чыккан, јуруктары Е. Е. Мейердиҥ, ол экспедицияда турушкан, онойдо ок улу јурукчы И. К. Айвазовский, орус ла телекейлик географиялык литератураныҥ кереези, XIX чактыҥ баштапкы јарымында Алтайга учурлалган.

Орус географиялык обществоныҥ чынга турчызы сыгын айдыҥ 19-чы кӱнинде (ӱлӱрген айдыҥ 1-чи кӱни) 1845 јылда, кӱндӱлӱ турчы 1890 јылда, Петербургский билим академияныҥ кӱндӱлӱ турчызы (1876 јылдаҥ ала).

Эмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱлери

Эмдиги ӧйдӧ Чихачёвтыҥ сындары билимдие шиҥжӱниҥ объекти болуп артат. 2023 јылда кӱчӱрген айдаРоссия ла Монголдыҥ эки регионында јуҥмалардыҥ ла о.ӧ. тындулардыҥ тоозын алган (орус. алтайский горный баран). Алтай Республикада Чихачевтыҥ сындарында ирбисти шиҥдеери ле корулаары јанынаҥ бойыныҥ кӱӱниле иштеген экспедицияныҥ ижи тӱгенген.

Ајарулар

  1. ↑ Чихачёва (№ 0154293) / Реестр наименований географических объектов на территорию Алтай Республиканыҥ по состоянию на 22.11.2016 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.

Литература

  • Цыбульский В. В. Петр Александрович Чихачев (1808—1890). Платон Александрович Чихачев (1812—1892). М.: Наука, 1988. 224 с.
  • Чихачёв П. А. Voyage scientifique dans l’Altai oriental. Paris: Gide et comp., 1845. 466 p.
  • Сергеев А. Д. Петр Александрович Чихачев — исследователь Алтая // Известия Алтайского отдела Географического общества СССР.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чихачёвтыҥ_сындары&oldid=575654"