Тӱштӱк Алтайдыҥ сындары

Рувики сайттаҥ
Тӱштӱк Алтай
каз. Оңтүстік Алтай жотасы
Ӱкектиҥ плоскогорьезинде Джагыртау кырды Казахстан јанынаҥ кӧрзӧ
Ӱкектиҥ плоскогорьезинде Джагыртау кырды Казахстан јанынаҥ кӧрзӧ
Темдектери
Узуныок 0,125 км
Эҥ бийик jери
Эҥ ле бийик бажыДжагыртау 
Абсолют бийиги3871[1] м
Турган jери
49°06′01″ с. ш. 87°29′50″ в. д.HGЯO
ороонныҥ
  •  Казахстан
  •  Китай
  •  Россия
Ороон
Туулардыҥ системазыАлтайдыҥ кырлары 
Сибирский федеральный округ
Красная точка
Тӱштӱк Алтай

Тӱштӱк Алтайдыҥ сындары (орус. Ю́жный Алта́й) (каз. Оңтүстік Алтай жотасы) — Алтай Республикада сындар. Кӱнбадыш јаны Казахстанда јадат, кӱнчыгыш јаны — Россияны Кыдаттаҥ Синьцзян-Уйгур автоном аймагы бӧлийт. Кырлу сынныҥ узуны 125 км. кире. 1400—1500 м бийигинде чӧлдӧр, парковый тыт агаштар 2100—2200 м бийикте ӧзӧт; бийик кырларда јаан таскылдар (орус. субальпийские и альпийские). 180-ннеҥ кӧп мӧҥкӱ тоштор[2]. Кӱнбадыштаҥ кӱнчыгышка ууланып барган. Кӱнчыгышта Таван-Богдо-Улага (массив) јетире улалган, оноҥ ары Сайлӱгемныҥ сындары (Алтайдыҥ сындары) кӱнчыгыш јаар, Монгол Алтай тӱштӱк јаар[3].

Бендыртау кырларга тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар ууланган[4].

Тӱндӱк јаны

Кӱнбадыш јаны Казахстанда, Кӱнбадыш-Казахстанныҥ администрациялык јерине кирет.

Эрчиштыҥ бассейныныҥ сууларыныҥ бажы: Ак-Каба, Бухтарма[5]. Кӧп јаан эмес кӧлдӧр бар, темдектезе Јажыл кӧл (кӧл, Тӱштӱк Алтай)[3], Бланды-Куль (Буланду кӧл)[4].

Кӱнчыгыш јаны Россияныҥ јеринде, Алтай Республикада, Ӱкек плоскогорьениҥ тӱштӱк кырында, кӱнбадыш јанында јадат [4].

Тӱштӱк сындардыҥ алдында Ӱкектиҥ плоскогорьезинде кӧп кӧлдӧр: Ак кӧл (Алтай Республика), Канас кӧл( Россия), Музды-Булак кӧл, Касту-кӧл (Гусиное озеро, Алтай Республика).

Арасей јанынаҥ тӱндӱк тужынаҥ суулар агып баштайт-Ӱкек, Ак-Алака, Бетсу-Канас, Музды-Булак (суу), Кара-Чад, Аргамджи (бассейн озера Гусиное), олор Оптыҥ бассейнына кирет[3].

Тӱштӱк јаны

Кӱнбадыш јаны, Казахстанныҥ Кӱнчыгыш-Казахстан областа јадат. Кӱнчыгыш јаны, Кыдаттыҥ Синьцзян-Уйгур автоном аймагында.

Эрчиштыҥ бассейныныҥ суулары оноҥ агып баштайт: Кара-Каба, Темир-Каба, Арасан-Каба, Канас (суу)|[5]. Онойдо ок тӱштӱк јанында јаан кӧл бар-Ак-кӧл (орус. Аккуль) (кӧл, Китай)[3].

Бийик сӱӱрилер

Бухтарма сууныҥ бажын Ӱкектеҥ кӧрзӧ
Угульгун боочыны Ӱкектеҥ кӧрзӧ
Арасан-Каба суу орто агынында. Шагандаба боочыныҥ јаны, Катон-Карагайда ГНПП

Тоозы бийигиле[3]:

  • Джагыртау (3871,0 м) — Кыдаттыҥ маанызы Кыдат
  • Канас (кыр) (3440,7 м) —  Россия, Кыдаттыҥ маанызы Кыдат
  • Крутинка (кыр) (3276,9 м) —  Казахстан
  • Чолок-Чад (3217,5 м) —  Россия[4]
  • Бертек (3172,6 м) —  Россия[4]
  • Алтыкыз (2906,6 м)[6] —  Казахстан

Мӧҥкӱ тоштор

Тӱштӱк Алтай сындарында 180-ннеҥ кӧп мӧҥкӱ тоштор, текши јери 85,5 км² (орус. 9 долинных ледников, 14 карово-долинных, 1 котловинный, 14 карово-висячих, 71 каровый, 9 присклоновых, 56 висячих, 4 ледника кулуаров и 2 ледника плоских вершин)[2]. Кӧп саба мӧҥкӱ тоштор Ак-Алак, Бухтарма ла Ак-Кабы суулардыҥ бассейндарында јадат.

Эҥ ле јаан деген мӧҥкӱлер:

  • Алака (мӧҥкӱ) (текши јери 19,2 км²[2], БСЭ-ниҥ јетиргениле 19,5 км²[1])
  • Бухтарманыҥ (мӧҥкӱлери) (текши јери 8,1 км²[2], БСЭ-ниҥ јетиргениле 4,5 км²[1]).
  • Ӱкек (мӧҥкӱ) (текши јери 7,1 км²[2])
  • Канас (мӧҥкӱ) (текши јери 7,1 км²[2])

Боочылар

Боочылар кӱнбадыштаҥ кӱнчыгышка тоололот[3]:

  • Шагандаба (2638,4 м)( Казахстан)[6]
  • Јажыл (боочы, Тӱштӱк Алтай)(2952,0) ( Казахстан)
  • Крымза (2836,0 м) ( Казахстан)
  • Угульгун (2897,1 м) ( Казахстан — Кыдаттыҥ маанызы Кыдат)
  • Канас (боочы) (2650,0 м) ( Россия — Кыдаттыҥ маанызы Кыдат)
  • Бетсу-Канас (боочы) (2671,3 м) ( Россия — Кыдаттыҥ маанызы Кыдат)

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 Южный Алтай // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Описание хребта Южный Алтай на сайте Географического факультета Алтайского государственного университета (орус.) (недоступная ссылка — история ).
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Восточное окончание Южного Алтая на топографической карте масштаба 1:100 000 (недоступная ссылка — история ). topomapper.com. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2022.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Лист карты M-45-XXVIII Аргамджи. Масштаб: 1 : 200 000. Состояние местности на 1969-1978 год. Издание 1983 г.
  5. ↑ 1 2 Западная окраина Южного Алтая на топографической карте масштаба 1:200 000 (недоступная ссылка — история ). topomapper.com. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни, 2022.
  6. ↑ 1 2 Лист карты M-45-101 Урыль. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1983 г.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тӱштӱк_Алтайдыҥ_сындары&oldid=574744"