Кӧкӧрӱ

Рувики сайттаҥ
Јурт
Кӧкӧрӱ
орус. Кокоря
49°54′47″ с. ш. 88°59′59″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Кош-Агаш
Јурт јеезе Кӧкӧрӱниҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 1880[1] м
Климады кезем-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↘924[2] кижи (2021)
Ук-калыктар алтайлар 94 % ,
телеҥиттер ла казактар
Конфессиялар шаманисты, православные
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38845
Почтаныҥ индекси 649786
АТТК-ныҥ коды 84210825001
МТТК-ныҥ коды 84610425101
Номер в ГКГН 0154321
Кӧкӧрӱ (Россия)
Точка
Кӧкӧрӱ
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакКӧкӧрӱ (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Точка
Кӧкӧрӱ

Ӱлекер:Сортировка: по АТЕ

Кӧкӧрӱ (орус. Кокоря[3]) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы

Кӧк орус. синий, голубой. Ӧрӧ орус. верх, верхняя часть[4].

Кӧк-Ӧрӧ орус. синий верх[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кожылат. Калка-монголдыҥ, тана-тубаныҥ гран-кыйуларына јерлери јуук. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1880 метрге бийик[1].

Климады

Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

Аҥ-куштары

Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма[5]. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.[6].

Ӧзӱмдери

Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт[7]. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт[8].

Јери ле јолдоры

Јуртта 9 ором: 60 лет ВЛКСМ-ныҥ 60 јылдыгына, Очурдяп јайзаҥныҥ, Октябрьский кош ором, Ӱстӱги Кӧкӧрӱниҥ, Јииттердиҥ, Кокышевтиҥ, Гагаринниҥ, Тӧс, Бадыманыҥ.

Кош-Агаш — Кӧкӧрӱ деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.

Кӧкӧрӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш 28 км
Республикан тӧс кала Улалу 480 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 570 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 4300 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 900,0 км-деҥ 21 км

Тӱӱкизи

Јурт јеезе 2003 јылда тӧзӧлгӧн.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[9]2011[10]2012[11]2013[12]2014[13]2015[14]2016[15]2017[16]2018[17]2019[18]2020[19]2021[20]
1056↗1060↘993↘981→981↘977↘941↘925↘898↗899↗932↗937
250
500
750
1000
1250
1500
2011
2016
2021

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1279 кижи болгон, олордыҥ 94 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон [21].

Инфраструктуразы

  • јурт јеезениҥ администрациязы;
  • орто ӱредӱлӱ школ;
  • балдардыҥ туразы;
  • культура байзыҥы;
  • библиотека;
  • эмчилик;
  • стадион;
  • краевед музей;
  • магазин.

Экономиказы

Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (первая половина 1980 јылдар., Кӧкӧрӱ јурт, пер. Октябрьский, 17/1)[22][23]
  • В. А. Винокуровко бюст(1977 ј., Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, Јылкы-Тал деп ӧзӧктӧ, «Октябрьдыҥ 40-јылдыгы» деп, колхоз болгон јерде.)[22][23]

Археологиялык

Ар-бӱткендик

Кӧкӧрӱ-Бажында Алтайга јарлу эм-томду аржан суулар бар.

  • Тагыл. Байлу јер (2208)[24];
  • Карагем-Бажы — байлу туу (1990)[24];
  • Тожоҥты ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында байлу јер (1801)[24];
  • Кӧкӧрӱниҥ Ыйыгы — байлу туу (1989)[24];
  • Бугузынныҥ аржаны. Кӧкӧрӱнеҥ 20 км Тӱндӱк-кӱнчыгыштай (2072)[24];
  • Кош-Тал деп јерде Кӧкӧрӱ јурттаҥ 3 км кӱнбадыштай (2198)[24];
  • Ӱӱле. Байлу јер. Кӧкӧрӱ ле Бугузынныҥ ортозында боочы (2205)[24].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[24].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

  • Турдубаев Я. Я., Јаакап (1912―1973) ― Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, сержант, кайралдары «За отвагу» деп медаль, «орден Красной звезды», Орден Отечественной войны 2 степени, Берлинге јетире барган[25], бухгалтер, аймакисполкомныҥ јааны болуп иштеген[26]
  • Бидинов К. А. (1.11.1940) — ӱредӱчи, краевед, Горно-Алтайский педагогический института ӱренген, Кӧкӧрӱниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ директоры болуп иштеген. Чуй ичиниҥ телеҥиттериниҥ тӱӱкилик ле этнографиялык музеиниҥ (1966) тӧзӧӧчизи ле башкараачызы, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Культураныҥ нерелӱ ишчизи[27], Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сыйыныҥ лауреады[28].

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 Кокоря
  2. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.
  3. ↑ Новый Бельтир (№ 0154321)/ Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай
  4. ↑ 1 2 Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  6. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  7. ↑ Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001
  8. ↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+том+Численность+и+размещение+населения.pdf.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  11. ↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/6d761d804e8305019ae9ffb8fc91c3ba/Оценка+численности+постоянного++населения+на+1+января+2012+года+по+муниципальным+образованиям++Республики+Алтай.doc.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20170913042229/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx.
  16. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  17. ↑ http://web.archive.org/web/20180726010024/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  19. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  20. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  21. ↑ Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  22. ↑ 1 2 Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348
  23. ↑ 1 2 http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.
  25. ↑ Турдубаев Я. Я.[1]
  26. ↑ Алтайдыҥ чолмоны. Турдубаев Я. Я.[2]
  27. ↑ Бидинов К. А.[3]
  28. ↑ Историко-этнографический музей теленгитов Чуи[4]

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӧкӧрӱ&oldid=556594"