Катанду

Јурт
Катанду
орус. Катанда
50°10′03″ с. ш. 86°10′32″ в. д.
Эл-тергее	Россия
Федерацияныҥ субъекты	Алтай Республика
Муниципал аймак	Кӧксу-Оозы
Јурт јеезе	Катандуныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Тӧзӧлгӧн јылы	1836 јыл
Бийиги	955 м
Климады	орто-континентал
Ойдиҥ поязы	UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы	↘905 кижи (2016)
Ук-калыктар	алтайлар 80 % ле о.ӧ
Окылу тил	алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды	+7 38841
Почтаныҥ индекси	649474
АТТК-ныҥ коды	84240845001
МТТК-ныҥ коды	84640445101
Номер в ГКГН	0154250
катанда.рф
Катанду Москва Улалу Катанду

Катанду (орус. Катанда ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Катандуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы

Катанду орус. гривастая гора.

Катан орус. грива, в виде грив, сборок, слоев, туу орус. гора.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, Сайлугем, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, Катандуныҥ чӧл јалаҥында , Кадын сууга Кичӱ Катанду ла Јаан Катанду деп суулар кожылган јерде турат. Јурттыҥ узуны 3 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 955 метрге бийик.

Климады

Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

Аҥ-куштары

Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар.

Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Мындый куштар јӱрет: сыҥыранчы (орус. щегол); бӧднӧ; каменка-плясунья, полевой конек—кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында. Мындый куштар јӱрет: чарлайак, талеҥко, јелечи, ӱренчи, тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — јалбагай, талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (орус. щегол); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында. јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

Ӧзӱмдери

Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орус. копеечник чайный), марал (орус. маральник), алтын тазыл (орус. родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

Јери ле јолдоры

Јуртта 15 ором: Јараттай, Заводской, Одорлу, Совхозтыҥ, Јажыл, Наговицинниҥ, Партизанский, Меесте, Јалаҥду, Советский, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Јииттердиҥ кош ором, Тӱндӱк кош ором, Чӧлдӧ кош ором.

Катанду јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы	51 км
Республикан тӧс кала Улалу	370 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы	430 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва	4100 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ	290 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ	260 км

Тӱӱкизи

Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Баштап ла бого келген беш биле байа бир «раскольниктер» деп улус болгон, тургун алтайларла јарашпай турала, је оноҥ канай да эптешкен. Революциядаҥ озо мында Бикатунский казачий линияныҥ улузы база јаткан. Казачий атаманду болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде кызылдар казактарды јуулап, кырып, сӱрген. Арткан калгандары кытат јерине тынын алып качкан дежер.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы

2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2021
1038	↗1040	↘985	↘965	↘931	↘912	↘905	↗1313

250

500

750

1000

1250

1500

2012

2021

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1094 кижи болгон, олордыҥ 80 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Инфраструктуразы

• јурт јеезениҥ администрациязы;
• орто ӱредӱлӱ школ;
• балдардыҥ туразы;
• кӱӱлик сургал;
• культура байзыҥы;
• ДЮСШ;
• стадион;
• библиотека;
• эмчилик;
• азралдыҥ јери (каргандардыҥ туразы, дом престарелых);
• метеостанция;
• магазин;
• конор тура;
• ашкана;
• турбаза.

Экономиказы

Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, кырада аш салары, азрал белетеери, пасекалар, сыр эдери. Агашла иштеери. Туризм.

Кереестер

Тӱӱкилик

• Озодо абыстыҥ туразы, кийнинде школ болгон, эмди музей (1551);
• Граждан јууныҥ геройлорыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1499))(Јалаҥду ором
• Тӱӱкилик памятник (1918 ј.,П. Суховатыҥ башкарган кызылгвардей јуучылдарыныҥ штабы турган тура,).
• Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1535).

Археологиялык

• Ташта јурамал (1533);
• Курган. Јебрен тӱрк руникалык бичик, мӧҥӱн тажуурда (1546);

Ар-бӱткендик

• Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
• Аржан суу (1509);
• Боочы Ыйыкту (1507).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

• Наговицин П. Н. (1924 — 06.10.1944) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Украинский фронт, 529-чи стрелковый полктыҥ автоматчиктериниҥ ротазыныҥ бӧлӱгиниҥ командири, младший сержант, Советский Союзтыҥ Геройы.

Ајарулар

Тайантылар

• Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»