Кичӱ Актуру

Рувики сайттаҥ
Бу терминде ӧскӧ учурлар база бар, кӧр Актуру.
Кичӱ Актуру
Кичӱ Актуру мӧҥкӱде кӧчкӧ. 2011 јыл јаан изӱ ай
Кичӱ Актуру мӧҥкӱде кӧчкӧ. 2011 јыл јаан изӱ ай
Темдктери
БӱдӱмиКырда мӧҥкӱ тош 
Кеми3 км²
Узуны3 км
Калыҥы170 м
Турган јери
50°03′01″ с. ш. 87°45′22″ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
РФ субъектиАлтай Республика
Россия
Точка
Кичӱ Актуру
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтай Республика
Описание изображения
Точка
Кичӱ Актуру
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Кичӱ Актуру (орус. Малый Актуру)[1][2][3] (озогы ады Кичӱ Актру[4]) — Алтайда кырлардыҥ Тӱндӱк-Чуйдыҥ сындарында Актуру кырдыҥ јанында турган мӧҥкӱ. Кош-Агаш аймакта Алтай Республиканыҥ јеринде. Узуны 3 км ла кеми — 3 км².

Географиязы

Мӧҥкӱ Караташ ла Купол Трёх Озёр кырлардыҥ бажында тыҥ келтейип капчал кобыга тӱшкен ӧзӧктӧ Кичӱ Актуруныҥ јаан јеринде, бийиги 3200 м, эмеш 92 м јатыра тоштыҥ болужыла. Мӧҥкӱниҥ алты јаны тӧмӧн тӱжип, јаан тош јемирилген, эмеш тилге јууктап келеле, ого јанында Кичӱ Актуруныҥ Кар деп мӧҥкӱзи кирип баштаарда јатыра јадат. Оноҥ Кичӱ Актуруныҥ алтыгы јанында улайына кӧчкӧлӧр тӱжет.

Мӧҥкӱниҥ тили — кар јок, бийиги 2235 м јетире тӱжет. Оныҥ алдынаҥ суучактар агып, биригеле Актуруга кирет, кезикте оны Кичӱ Актуру деп адайт. Мӧҥкӱниҥ алтыгы јанында мӧҥкӱлик гроттор тӧзӧлӧт.

Караташ кырдыҥ тӱндӱк јанында 3600 м бийикте илӱде тургандый мӧҥкӱ турат (кеми 1 км²-ге јуук). Келтейинде кыска кобы кырдыҥ бажын 2 айрыга бӧлийт, штанга тӱҥей, Алтайдыҥ совет шиҥжӱӱчизи, гляциолог ло климатолог М. В. Троновтыҥ адыла адап, ого Троновыҥ штаны деп окылу эмес ат берген.

XX чактыҥ баштапкы јылдарынаҥ ала Том-Тураныҥ тергеелик универсидениҥ эл билимниҥ-шиҥжӱӱчилери Актуруныҥ мӧҥкӱлериниҥ балансы солунганын шиҥдеген[5]. Бу университеттиҥ мӧҥкӱлер аайынча экспедициялары аайлу-башту полустационарный билим иштерди Калыктар ортодо геофизический јыл башталарда баштаган, стационарный јыл туркунына шиҥдештер — 1977 јылдаҥ ала, Актуруда ТГУ-ныҥ билим стационары тургузылган ӧйдӧҥ бери иштеген. Божоордыҥ божогончо бу иштерди Михаил Владимирович Тронов башкарган. 1977 јылдаҥ ала улайына тоштыҥ балансын шиҥдеери башталган. Бу ла ӧйдӧ баштапкы катап Сол Актуру ла Стажёр деп мӧҥкӱлердиҥ снегосъёмказы эдилген, 1980 јылда — Оҥ Актуру деп мӧҥкӱде. Бу ӧйдӧ кышкы иштер башталган.

Кышкы ӧйдӧ мӧҥкӱде кардыҥ аккумуляциязы тӱшкен атмосфералык јут-чык ла шуурган ле кӧчкӧ процесстердеҥ турат. Снегосъёмкаларла ла јут-чык кемјигениле кӧрзӧ, кар эҥ ле кӧп кӱскиде ле јаскыда јуулат. Јайгыда амбляция улайына јайгыда кар јааза ӱзӱлет, ол чыгымныҥ астаганын ле мӧҥкӱлик суулардыҥ ӧҥиниҥ бӱрӱҥкӱйиниҥ коэффициенттин (орус. коэффициент мутности) кӧргӱзет. Кичӱ Актуру ла учар суулу мӧҥкӱлердиҥ текши бескезиниҥ удельный балансыныҥ структуразы Тӱндӱк ле Тӱштӱк Чуйдыҥ мӧҥкӱлериниҥ кырлардыҥ мӧҥкӱ тошторыныҥ текши айалгазын кӧргӱзет. Баланстыҥ текши кеми нольго јуук. Сибир гляциолог В. П. Галахов Кичӱ Актуру мӧҥкӱниҥ режимный шиҥжӱӱжилериниҥ турултазы Алтайдыҥ бастыра мӧҥкӱлерине тӱҥей эмес. Амбляция — аккумуляцияныҥ кеми фирновый чийӱниҥ бийигинде Кичӱ Актуруныҥ кемиле тӱҥей болзо, бу турулталар ӧзӧктӧрдӧ турган мӧҥкӱлерге јараар[4].

Мӧҥкӱниҥ эмдиги ӧйдӧ бӱдӱми

Эмдиги ӧйдӧ Актуру кырларыныҥ мӧҥкӱ тошторыныҥ бассейныныҥ бастыра мӧҥкӱлерин гляциологтор шиҥдейт. Кичӱ Актуру мӧҥкӱ климаттыҥ солынталарыла колбулу, оны бастыра јанынаҥ шиҥдейдилер. Калганчы јылдарда мында калыктар ортодо мультидисциплинарный билимниҥ экспедициялары ла студент-географтардыҥ ӱредӱлик практикалары, јиит билимчилерге калыктар ортодо билимниҥ полевой школдоры ӧткӱрилет. 2011 јылдыҥ јаан изӱ айында баштапкы школ ӧткӧн.[6]. Бу школды Том-Тураныҥ тергеелик университединиҥ баштаҥкайыла ӧскӧ ороондордыҥ билимчилери ӧткӱрип турат.

XX чакта Кичӱ Актуру мӧҥкӱниҥ учында ӱч турды маркировать эткен, литературада ла альпинисттердиҥ ле туристтердиҥ ортозында 1911 јылда В. В. Сапожниковтыҥ, 1936 јылда ТГУ-ныҥ профессоры М. В. Троновтыҥ ла 1976 јылда ТГУ-ныҥ профессоры А. Н. Рудойдыҥ јоруктары деп јарлалган. Калганчы јӱс јылдыҥ туркунына Кичӱ Актуру мӧҥкӱниҥ тили баштапкы турда 1 км-ге, калганчы турда 700 метрдеҥ кӧп кыскарган. XXI чактыҥ бажында мӧҥкӱниҥ кырлары кайылып ла ӱсти јабызаары јаанай берген[7]. Алдында фотојуруктарда калганчы 10 јылга мӧҥкӱниҥ учыныҥ деградациязы кӧргӱзилген.

Спорт ло Кичӱ Актуру мӧҥкӱде рекреация

Эмдиги ӧйдӧ Кичӱ Актуруныҥ каскак меезинде јиит альпинисттердиҥ тазыктыру ӱредӱзи ле ченемелдӱ альпинисттердиҥ квалификационный сборлоры ӧдӧт. «Актру» деп альплагерь бӱдӱн јарым км тилге јетпей, тайгада XIX чактыҥ мореназында турат. Том-Тураныҥ тергеелик университединиҥ билим стационарыныҥ јадар туралары ла лабораторияныҥ туралары, онойдо ок Россияныҥ МЧС бедиреп аргаадар службазыныҥ базазы ӧзӧкти тӧмӧн бир км јерде турат. Россияныҥ нерелӱ аргадаачызы В. И. Якубовскийдыҥ аргадаар службазыныҥ туралары тыт агашту тайганыҥ мореназында Сачки деп кӧлдиҥ јанында турат.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

  1. ↑ Реестры зарегистрированных наименований географических объектов. (PDF) // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
  2. ↑ Лист карты M-45-68. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1984 г.
  3. ↑ Лист карты M-45-68 — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
  4. ↑ 1 2 Галахов В. П., Мухаметов Р. М. Ледники Алтая (орус.). — Новосибирск: Наука, 1999. — 136 с. — 233 экз.
  5. ↑ Рудой А. Н. Актру — белое стойбище. (орус.) (недоступная ссылка). ice.tsu.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 7 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни, 2012 јыл.
  6. ↑ Aktru Scientific Research Station. (орус.) (недоступная ссылка). ice.tsu.ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 7 кӱни, 2019. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 12 кӱни, 2012 јыл.
  7. ↑ С. А. Никитин. Закономерности распределения ледниковых льдов в Русском Алтае // Материалы гляциологических исследований, 2009. — № 107. — С. 228—234.

Литература

  • Галахов В. П., Мухаметов Р. М. Ледники Алтая (орус.). — Новосибирск: Наука, 1999. — 136 с.
  • Галахов В. П., Нарожный Ю. К., Никитин С. А. и др. Ледники Актру (Алтай) (орус.). — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1987. — 118 с.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кичӱ_Актуру&oldid=535716"