Сапожников, Василий Васильевич

Рувикиде аташ ӧбӧкӧлу ӧскӧ улус керегинде статьялар бар Сапожников.

Василий Васильевич Сапожников
Чыккан ӧйи	1861 јыл јаҥар айдыҥ 21-чи кӱни
Чыккан јери	Пермь
Божогон ӧйи	1924 јыл куран айдыҥ 11-чи кӱни
Божогон јери	Том-Тура
Ороон	Россий империя
Билим сфера	ботаника, география
Иштеген јери	Том-Турада тергеелик университет[d] Москвада императорский университет[d] Том-Турада университет[d]
Ӱренген јери	ИМУ, физико-математикалык факультет, 1884
Билим степень	Казан да университетте ботаниканыҥ докторы, 1896
Билим јамызы	Том-Турада нерелӱ профессор, 1916
Билим башкараачызы	Тимирязев, Климент Аркадьевич[d]
Ӱренчиктер	Михаил Тронов
Јарлузы	Сибирдиҥ, Орто Азияныҥ шиҥжӱчизи
Кайралдары ла премиялары	Н. М. Пржевальскийдиҥ адыла адалган медаль[d]

Васи́лий Васи́льевич Сапо́жников (1861 јыл јаҥар айдыҥ 21-чи кӱни (9), Пермь — 1924 јыл куран айдыҥ 11-чи кӱни, Том-Тура) — россий ботаник ле географ, јорыкчы. Томский Императорский университеттиҥ ректоры. А. В. Колчактыҥ башкарузында албаты ӱредӱликтиҥ министры (1918—1919).

Биографиязы

1861 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде (23). (Свято-Троицкий серикпениҥ метриказы) Пермдеги јуучыл училищениҥ ӱредӱчизи Сапожников Виктор Макарович ле оныҥ ӱйи Екатерина Дмитриевнаныҥ билезинде чыккан. 1880 јылда Пермдеги эр улустыҥ гимназиязын ӱренип, 1884 јылда Московский университеттиҥ физико-математикалык факультединиҥ естественный бӧлӱгин тӱгескен.

Соҥында университеттиҥ ӧзӱмдердиҥ бӱткенин ле бӱдӱмин шиҥдеер кафедразында профессордыҥ нерезин аларга керектӱ белетеништи ӧткӧн. 1890 јылда «Образование углеводов в листьях» деп атту диссертациязын корып, магистр ботаники деп нере алган. 1896 јылда « Белки и углеводы зеленых листьев как продукты ассимиляции» деп диссертациязын Казандагы университетте јеҥӱлӱ корып, билимдердиҥ докторы деп нере адаткан. Бу ӧйдӧ Сапожников Том-Турада университеттиҥ профессоры болгон.

Билим-педагогикалык ижи

Естественный тӱӱкини Александровский коммерциялык училищеде ӱреткен ле химияны Алексеевский јуучыл училищеде ӱреткен, Лубянсктагы ӱй улустыҥ курстарында ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми аайынча лекциялар кычырган.

1890 јылда — Москвадагы университеттиҥ приват-доценти.

1891—1892 јылдарда Германия ла Швейцарияда иштейт.

1893 јылда Том-Турада университетте ӱредӱчи — экстраординарный профессор болгон,

1901 јылда — ординарный профессор болот.

1916 јылда — нерелӱ ординарный профессор.

1906-1909 јылдарда ла 1917-1918 јылдарда Том-Тураа университеттиҥ ректоры болгон, ол биологиялык билимди ле Сибирде биоӱредӱни тӧзӧгӧн. Анайда ок Том-Тураа технологиялык институт ачыларда ла, ондо база ӱредӱчиниҥ ижин бӱдӱрген, Томдогы ӱредӱчилер белетеер институтта , Сибирдеги ӱй улустыҥ бийик ӱредӱлӱ курстарыҥ ачарында турушкан, Орус ботаникалык биригӱниҥ Том-Тура калада бӧлӱгиниҥ ачарын башкарган.

Ӧзӱмдердиҥ бӱдери ле бӱдӱми аайыча (орус. накопление в листьях в процессе фотосинтеза белков наряду с углеводами) ле Алтайдыҥ ла Семиречьениҥ ар-бӱткениниҥ географиялык бӱдӱми аайынча кӧп иштердиҥ авторы. Бойыныҥ иштеринде тошту мӧҥкӱлерди шиҥдееринде географиялык эп-арганы тузаланган.

Јорыкчы

Орус Алтай, Семиречье, Саян ла Моҥол Алтай јаар билим экспедициялар ӧткӱрген, јол-јорукташтыҥ ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр ӧзӱмдердиҥ јаан гербарийин јууган, Алтайдыҥ ӧзӱмдериниҥ бӱдӱмдерин шиҥдеп, толо бичиген, анайда ок мӧҥкӱ тошторын шиҥдеген, Сапожников кӧп јаҥы мӧҥкӱ тоштор тапкан ла Алтайдыҥ эҥ бийик тууларыныҥ бийигин кемјиген.

Тянь-Шаньныҥ тууларыныҥ эки кыры ла Тӱштӱк Алтайдыҥ бир мӧҥкӱ тожы оныҥ адыла адалган. Экспедициялар ӧйинде кӧп фотојуруктар эткен, Сапожников фотоиштерин бойыныҥ бичиктеринде тузаланган, Анайда ок география ла геологияда эдилген шиҥжӱӱ иштерде база тузаланган (оныҥ билим энчизинде 10 муҥ фотопластинка ла 1000 јуук ӧҥдӱ диапозитив). Анайда ок ол эрчимдӱ картографиялык иш бӱдӱрген.

1895 јылда Алтай ичиле аттарлу јол-јорыкта 1 000 беристе јер ӧткӧн, Кадынныҥ ла Берелдиҥ мӧнкӱ тошторын шиҥдеген; олор телкемиле , алдында шиҥделгенине кӧрӧ, канча катапка јаан болгонын чокымдаган.

1897, 1898, 1899 јылдарда Кадынга кирген сууларды ла Алтайдыҥ јаан сындарын шиҥдеген, кӧп ачылталар эткен, эмдиги ӧйдиҥ эҥ јаан мӧҥкӱ тошторыныҥ карталарын тургускан, ол тоодо Ӱч-Сӱмердиҥ тӱндӱк јанындагы Ак-Кемниҥ мӧҥкӱ тожыныҥ (1897).

1902 јылда ол Семиречьеле јорыктаган — Тянь-Шаньды шиҥдеген, Орус геграфиялык биригӱниҥ јакылтазыла Джунгар Алатауны шиҥдеген- олордыҥ јолыныҥ узуны 2000 беристе болгон. Бу јол-јорыкта јаан гербарий, тындулардыҥ, курт-коныстардыҥ, куштардыҥ, балыктардыҥ коллекциялары јуулган, анайда ок бир канча мӧҥкӱ тоштор шиҥделген, ол тоодо Бергтиҥ адыла адалган мӧнкӱ тош.

1904 јылда Семиречьедӧн экинчи јол-јорыкка барган.

• 

  Актруныҥ эмдиги ӧйдӧ тоштолгоны, 100 јыл кайра ТГУ профессоры В. В. Сапожников ачкан

• 

  ТГУ профессоры В. В. Сапожников Кичӱ Акутру мӧҥкӱ тоштыҥ учын темдектеп турганы, 1911 јыл

• 

  2012 јылдыҥ јаан изӱ айы. Кичӱ Акутру мӧҥкӱ тожы В. В. Сапожников туштагызынаҥ километре шыку кичинеерген

1905, 1906, 1908 ле 1909 јылдарда Моҥол Алтайга јорыктап, Цаган-Гол сууныҥ бажында бир канча мӧҥкӱ тоштор таап, олорды шиҥдеген.

1911 јылда ойто катап Орус Алтайга келет — Кадын ла Чуйдыҥ мӧҥкӱлеринде, бу ӧйдӧ тошту мӧҥкӱлерди јаантайын шиҥдеер ишти ӧткӱрерин тӧзӧгӧн.

1912—1914 јылдарда Семиречьеле јорыктап, ботанико-географиялык экспедицияларын ӧткӱрген.

1916 јылда Баштапкы телекейлик јууныҥ ӧйинде россий черӱлер јуулап алган Тӱрк Арменияда болгон, Армян таскылдар, кургак ла чыкту јалаҥдар, тусту јерлер ле каа-јаа агаштар тарыган јерлер керегинде бичиген.

В.В.Сапожниковтыҥ иштери керегинде В.Л.Комаров соҥында бичиген:

Јолы керегинде бичигени… јол-јорыгы ӧткӧн ороон керегинде байлык јетирӱлер берет. Бичигени тирӱ ле јилбилӱ, кӧргӧнин сӱрекей јараш эдип кӧргӱзет, оны кычырган кижи автордыҥ кийнинеҥ ончозын бойы кӧргӧндий деп бодойт.

Политикалык ижи

В. В. Сапожников (1 ряд, оҥ јанынаҥ 3-чи), П. В. Вологодскийдиҥ Удурумга тургузылган Сибирдеги башкарузында албаты ӱредӱликтиҥ министри, 1918 јылдыҥ јайы.

Либерал кӧрӱмдӱ улуска јуук болгон. Конституцион-демократиялык партияныҥ турчызы. Сибирде большевиктердиҥ јаҥын јоголткон кийининде 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱнинеҥ ала Кӱнбадыш Сибирдиҥ комиссариадыныҥ ӱредӱлик бӧлӱгин башкарган.

1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-кы кӱнинеҥ ала Удурумга тудулган Сибирдиҥ башкарузында ӱредӱлик министерствозыныҥ башкараачызы.

1918 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 4-чи кӱнинеҥ ала Удурумга тудулган Бастыра Россий башкаруда ӱредӱликтиҥ министри.

1918 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 18-чи кӱнинеҥ ала 1919 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2-чи кӱнине јетире —А.В.Колчактыҥ башкарузында ӱредӱликтиҥ министри. Оныҥ ӧйинде Иркутский университет, Том-Тура калада Сибирди шиҥдеер Институт ачылган. Билимчилерди Том-Тура калага јууган. Шиҥжӱӱ иштер ӧткӱрерге керектӱ акча-манат субсидиялар алган, Сибирдиҥ билимчилериниҥ съездин ӧткӱрген. Оп сууга (Обская губа) ла Алтайдыҥ Бухтарма ла Марка-Кӧл деп аймактары јаар экспедициялар ӧткӱрген.

Јӱрӱминиҥ калганчы јылдары

1920 јылдарда Том-Турада университетте билимдик ле ӱредӱлик ижин оноҥ ары ӧткӱрген, бойы ачкан физико-математикалык факультеттиҥ деканы болгон.

1921 јылда Сибревкомныҥ бир бӧлӱк экспедициязын башкарган, олор Алтайдыҥ туулык ла чӧл јерлериниҥ мал-аш тударына јарамыктузын шиҥдеген. Анайда ок (Госсдарственный солончаковый Институт) Госсолинниҥ Алтайдыҥ тусту јерлерин шиҥдеер јакылтазын бӱдӱрген.

1923 јылда калганчы катап Алтайда ӧткӱрилген экспедицияда турушкан.

1924 јылда куран айдыҥ 11-чи кӱнинде Том-Тура калада јаан оорунаҥ улам јада калган. . Мӧҥкӱзин салган јер јарты јок деп чотолот.

Билези

• Баштапкы ӱйи- Надежда Дмитриевна, кыс ӧбӧкӧзи Ловейко. Олордо ӱч кыс ла эки уул бала болгон.
• Экинчи ӱйи — Софья Александровна (кыс ӧбӧкӧзи јарт эмес). Мында эки кыс бала болгон.
• Карындажы — профессор, Михайловский Артиллерийский Аккадемияны божоткон, А.В.Сапожников

Эземи

Василий Васильевич Сапожниковтыҥ адыла адалган:

Георафиялык объекттер —

• Тӱштӱк Алтайда Ӱч-Сӱмердеги мӧҥкӱ тош Сапожниковтыҥ мӧҥкӱ тожы деп адалат, алдындагы ады Менсуу
• Тянь-Шаньниҥ тууларында Сапожниковтыҥ адыла кыр адалган (Пик Сапожникова)
• Аркыт сууныҥ агынында таштарлу јер «Труба Сапожникова» деп атту, анайда ок учар суу база оныҥ адыла Сапожниковтыҥ учар суузы деп адалган («Водопад Сапожникова»)
• Джунгар Алатайда Сапожниковтыҥ мӧҥкӱ тожы база бар
• Джунгар Алатайда Сапожниковтыҥ кыры база турат (Пик Сапожникова).

Ӧзӱмдер —

1951 јылда Шишкин Борис Константинович шиҥдегени аайынча бичиген, 1952 јылда «СССР-диҥ флоразыныҥ» 17-чи томында бичимелин кепке баскан бу јаҥы бӱдӱмдӱ ӧзӱм, Зонтичные (Apiaceae) билеге кирет, оны ол Saposhnikovia Schischk. — Сапожниковия деп адаган. Шиҥдегенин бичиир тушта ол ӧзӱмдердиҥ сок јаҥыс бӱдӱми болгон. Saposhnikovia divaricata (Turcz.) Schischk. — Сапожниковия растопыренная, ол Кӱнчыгыш Сибирде, Ыраак Кӱнчыгышта, Моҥолдо, Манјурда ла Корейде туштайт. 1979јылда Масао Китагава јопон-кыдат бӱдӱмин шиҥдеп бичиген Saposhnikovia seseloides (Hoffm.) Kitag. — Сапожниковия жабрицевидная.

В. В. Сапожниковтыҥ эземине учурлап адаган бир канча ӧзӱмдердиҥ бӱдӱмдери билимдик латин тилде туштайт saposhnikovii, темдектезе, Betula saposhnikovii Sukaczev — Сапожниковтыҥ кайыҥы.

Билимдик ижи

• К вопросу о геотропизме. // Труды Московского университета, 1885.
• Образование углеводов в листьях. — М., 1890. — магистерская диссертация
• Белки и углеводы зелёных листьев как продукты ассимиляции // Тр. Об-ва естествоиспытателей и врачей. — 1894. — докторская диссертация
• По Алтаю // Изв. Томск. ун-та.
• Катунь и её истоки // Изв. Томск. ун-та. — Работа удостоена медали имени Н. М. Пржевальского, 1900
• Очерки Семиречья. Часть I. Джунгарские степи, Иссык-Куль и Тянь-Шань // Изв. Томск. ун-та. — 1904.
• Очерки Семиречья. Часть II. Джунгарский Алатау // Изв. Томск. ун-та. — 1906.
• Монгольский Алтай в истоках Иртыша и Кобдо. — 1911. — Работа удостоена золотой медали имени П. П. Семёнова-Тян-Шанского, 1911
• Сапожников В. В. Пути по Русскому Алтаю. – Томск: Типо-лит. издание Сибирского Товарищества Печатного Дела, 1912. — 1912.
• Растительность Зайсанского уезда. — в соавторстве с Б. К. Шишкиным
• Растительность Турецкой Армении.
• По русскому и монгольскому Алтаю / Под науч. ред. и с коммент. В. В. Обручева; Вступ. ст. Н. В. Сапожниковой. — М.: Географгиз, 1949. — 580 с.
• Поездка в Юго-Восточный Алтай и на окраину Монголии в 1905 году: предварительное сообщение. — Томск, 1905

Ајарулар

Литература

• Комаров В. Л. Василий Васильевич Сапожников. [Некролог] // Избр. соч. — М.—Л., 1948. — Т. 11.
• Меркулов С. А. Профессор Томского университета Василий Васильевич Сапожников. — Томск: Томский университет, 2012. — 128 с.
• Некрылов С. А. Томский университет — первый научный центр в Азиатской части России. Т. 1—2. — Томск: Томский университет, 2011.
• Обручев В. В. Василий Васильевич Сапожников // Отечественные физико-географы и путешественники. — М., 1959.
• Чествование 25-летнего юбилея В. В. Сапожникова. — Томск, 1910.
• Ермишин О. Т. САПОЖНИКОВ Василий Васильевич // А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 641—642. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
• Ӱлекер:От А до Я

Тайантылар

• Сапожников, Василий Васильевич — статья из Большой советской энциклопедии. 
• Сапожников, Василий Васильевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• В. В. Сапожников (ја. эм.) (недоступная ссылка). Дата обращения: тулаан айдыҥ 15 кӱни, 2007. Архивировано сыгын айдыҥ 27 кӱни, 2007 јыл. на сайте «Алтай» географического факультета АГУ  (Дата обращения: 21 јаҥар ай 2009)
• Сапожников Василий Васильевич. По русскому и монгольскому Алтаю. 1949. Фото, карты (ја. эм.). Дата обращения: кочкор айдыҥ 15 кӱни, 2010.
• Василий Васильевич Сапожников. Биография, воспоминания (ја. эм.). Дата обращения: сыгын айдыҥ 12 кӱни, 2012. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱни, 2012 јыл.