Геблердиҥ мӧҥкӱ тожы

Рувики сайттаҥ
Геблердиҥ мӧҥкӱ тожы
орус. Ледни́к Ге́блера
Ӱч-Сӱмер туу, Кош-Агаш аймак, Алтай Республика, Казахстан келтейинеҥ соктырган
Ӱч-Сӱмер туу, Кош-Агаш аймак, Алтай Республика, Казахстан келтейинеҥ соктырган
Темдктери
Кеми11,5 км²
Узуны7,1 км
Турган јери
49°46′12″ с. ш. 86°35′42″ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
РФ субъектиАлтай Республика
Россия
Точка
Геблердиҥ мӧҥкӱ тожы
орус. Ледни́к Ге́блера
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтай Республика
Описание изображения
Точка
Геблердиҥ мӧҥкӱ тожы
орус. Ледни́к Ге́блера

Ге́блердиҥ мӧҥкӱ тожы (орус. Ледни́к Ге́блера)[1], Кадынныҥ мӧҥкӱзи[2]) — Ӱч-Сӱмер кырдыҥ тӱштӱк меезинде турган мӧҥкӱ тош, Кадын-Баажыныҥ мӧҥкӱ тошторыныҥ бирӱзи, Кадын сууны толтырат.

Кӧксу-Оозы аймакта, Алтай Республикада турат.

Ады

Јарлу шиҥжӱӱчи, географ, РАН-ныҥ турчы-корреспонденти Фридрих Август фон Геблердиҥ адына учурлай адалган[3].

1835 јылда Геблер Фридрих Вильгельм, Ӱч-Сӱмер кырдыҥ тӱштӱк јанын шиҥдеп кӧрӧлӧ, оны Кадынныҥ мӧҥкӱзи деп адаган. Билимниҥ ишчилериниҥ ортозында ол эҥ ле озо Кадынныҥ бажын кӧргӧн. Мӧҥкӱниҥ алтыгы јанында бололо, ол керегинде «Замечания о Катунских горах, составляющих высочайший хребет в русском Алтае» бичиген:

«…чарак кар, кардыҥ чийӱзиниҥ ӱсти јанында јадат, айдары јогынаҥ Швейцарияда фирн деп атту кырга тӱҥей.

[к. 1]…»


Кадынныҥ мӧҥкӱзин Алтайдыҥ мӧҥкӱлериниҥ баштапкы шиҥжӱӱчизине учурлай Гербердиҥ мӧҥкӱ тожы деп адаган[4].

Физико-географиялык темдектери

Эки тӧс потоктоҥ турат — кӱнчыгыш ла тӧс, Раздельный гребень деп сынла бӧлӱнген[5]. Олор бириккен кийнинде мӧҥкӱниҥ јалбагы 480 метр[5]. Меестиҥ алты јанында, 1200 метр јерде моренный отложениелер јергелей турат[5]. Тилдиҥ бийиги — 1960 — талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2024 метрге бийик[5]. 500 метр тоштыҥ тили 30 м/јыл једет[5]. Геблердиҥ мӧҥкӱзиниҥ узуны, тӧс потокло чотозо — 5,5 км-ге јуук, јалбагы 1 км[4]. Мӧҥкӱниҥ кеми — 11,5 км², узуны — 7,1 км[5]. Бастыра мӧҥкӱлер чылап, Геблердиҥ мӧҥкӱзи улайына кичинеерет. Кадынга мӧҥкӱнеҥ эки суу кирет.

Јурамалы

Мӧҥкӱни Ӱч-Сӱмердиҥ кӱнбадыш кырларыныҥ бажында кар, эки кырдыҥ ортозында бел ле кырдыҥ бажында кӱнчыгыш јанында кар толтырат[4].

Мӧҥкӱниҥ тӧс потогы Ӱч-Сӱмердиҥ кӱнбадыш бажынаҥ каскак эки толкула тӱжет, учында ого база бир кӱнбадыш поток кожылат.

Кӱнчыгыш поток Ӱч-Сӱмердиҥ белтиринеҥ тӱжет. Мында тош јарылат, Ӱч-Сӱмердиҥ белинде бир канча јаан јарыктар бар. Олор арайынаҥ јоголот.

Мӧҥкӱниҥ алдында келтейген јери там ла кичинектеп барат, бир јерде кӱнчыгыш поток таштарды ӧдӱп, кӱнбадыш потокко јууктап келген. Ол потоктордыҥ «перемычказы» деп адалат. Кӱнчыгыш потоктыҥ кезик кары јаан эмес, таштарды ӧдӱп, јӱс метрге алдында јаткан тӧс потокко једет. Алдында бу мӧҥкӱлер тудуш болгон деп шӱӱлте бар. «Перемычканы» Сапожников Василий Васильевич «Балкон» деп адаган. Группалар бу јерде коноло, мӧҥкӱниҥ бажы јаар чыгат. Мында конгон группалар, бу «перемычканы» «Чаҥкыр балкон» деп адагылайт. Мынаҥ кӱнбадыш потоктор јакшы кӧрӱнет[4].

«Балконныҥ» эмеш алтыгы јанында мӧҥкӱниҥ келтейгени јаанайт, 1 км кире јерде тош јарылып, ӱстинеҥ тош тоолонот. Тош тоолонгон јердиҥ алтыгы јанында јалбагы 500 метр тӱс јалаҥ, ол айландыра карла јабылган, јарылган јиктерлӱ. Айры јалдыҥ учында кӱнчыгыш поток кӱнбадыш јаны јаар эбирип, баштапкы тош тоолонып турган јерге кӧрӧ — каскак, экинчи — алдында тош тоолонор јер тӧзӧйт. Оноҥ поток тӧс потокло биригет[4].

Алдында тош тоолонор јердиҥ одожында кӱнчыгыш јанында јаан эмес мӧҥкӱ турат. Кӱнбадыш потоктыҥ ӱстинде Кара кырлаҥныҥ кӱнчыгыш меезинде база мӧҥкӱ турат, ол кӱнбадышта, тӧс потокло тудуш эмес. Алтыгы учында мӧҥкӱ јаан кирлӱ илинип калган таш болуп кӧрӱнет, оныҥ алдынаҥ Ак Кадынныҥ суузы агат[4].

Тӱӱкизи

1898 јылда јаан изӱ айдыҥ 19-чы кӱнинде Сапожников В. В. мӧҥкӱниҥ кӱнчыгыш потогыла Геблердиҥ мӧҥкӱ тожыныҥ белтирине чыккан.

1914 јылда јаан изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде, Алтайда альпинизмниҥ эпохазы башталган кӱнде, Борис Владимирович ле Михаил Владимирович Троновтор Геблердиҥ тӧс потогыла оныҥ белтирине чыккан. Тал тӱште ӱч саат одус минутта Кӱнчыгыш бажында болгон.

1899 јылда И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, Гуркин Григорий Иванович Кадын сууныҥ бажына једеле, Геблердиҥ мӧҥкӱзин јураган. Ол живописте баштапкы јурук.

1932 јылда О. А. Алехинге баштаткан Кӱнбадыш-Сибир Гидрометкомитеттиҥ алтай экспедициязы Геблердиҥ мӧҥкӱзиниҥ јанында гидрометеорологиялык станция тургускан. Метеостанция «Кадын» Геблердиҥ мӧҥкӱзиниҥ учынаҥ ала 7 км Кадынныҥ сол јарадында, суунаҥ 10-15 метр тӱс јыраалу јерде тургузылган. Станция турган јердиҥ эҥ бийиги 1800 метр.

1935 јылда, јаан изӱ айдыҥ 2-чи кӱнинде 16 саатта баштапкы совет альпиниаданыҥ тӧс отряды Геблердиҥ мӧҥкӱзиниҥ јанында лагерь тургускан. Мӧҥкӱниҥ бажына СССР-дыҥ маанызы кӧдӱрилген[4].

Ајарулар

  1. ↑ Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий объектов на 24.01.2023 Республика Алтай
  2. ↑ Катунский ледник // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ↑ Геблера (ледник) - РА - Усть-Коксинский р-н - Ледники - Каталог статей - Автомобилем по Горному Алтаю. galt-auto.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 8 кӱни, 2016. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ледник Геблера — Алтай Туристский. Материал подготовил Е.Гаврилов, 4 декабря 2015 года.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 В.С. Ревякин. Белуха – Сумеру Азии. — Барнаул: МЦ ЭОР, 2014. — С. 129—132, 148, 150..
Комментарии
  1. ↑ Фирн — скопление зернистого снега, образовавшегося в результате неоднократного подтаивания и последующего замерзания снега под давлением вышележащих слоев. Состоит из связанных между собой ледяных крупинок различной формы. Образуется в горах выше снеговой линии.
Источники

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Геблердиҥ_мӧҥкӱ_тожы&oldid=575114"