Алтыгы Куйум

Рувики сайттаҥ
«Алтыгы» деп терминге онойдо ок ӧскӧ учурларды кӧр.
Јурт
Алтыгы Куйум
орус. Нижний Куюм
51°34′01″ с. ш. 86°05′37″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Чамал
Јурт јеезе Ӱзнезиниҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 637[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↗21[2] кижи (2016)
Ук-калыктар алтайлар 65 %,
орустар 35 %[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649247
АТТК-ныҥ коды 84243845002
МТТК-ныҥ коды 84643445111
Номер в ГКГН 0154587
Алтыгы Куйум (Россия)
Точка
Алтыгы Куйум
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтыгы Куйум (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Точка
Алтыгы Куйум

Ӱлекер:Сортировка: по АТЕ

Алтыгы Куйум (орус. Нижний Куюм) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы

Алтыгы Куйум орус. нижний край, берег, граница[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Куйум суу Кадынга киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 637 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Кыштар соок эмес, карлу, ортојылдык температура +4,6 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −20 °С, салкынныҥ тӱргени 1,5 м\сек. Јайгыда тыҥ изӱлер база болбойт. Кей серӱӱн ле чыкту (66,1 %), ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. 163 кӱн јылда фён-салкын согот[5].

Аҥ-куштары

Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы[6], оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар[7].

Ӧзӱмдери

Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, кайыр ла каскак туулар, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштарла бӱркелген. Ай-кӱн јымжак, айландыра кырлар ыжык, туйук, јылу учун мында јулукту агаштар ӧзӧт: алама, аруша, беле, слива. Јердиҥ ажы јакшы бӱдет кузук, јиилектер, мешкелер[8]. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл[9].

Јери ле јолдоры

Јуртта 1 ором: П. В. Кучияктыҥ оромы.

Алтыгы Куйум јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Ӱзнези 19 км
Аймактыҥ тӧс јери Чамал 26 км
Республикан тӧс кала Улалу 100 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 180 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 3900 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ 45 км

Тӱӱкизи

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Алтыгы Куйум јурт Чамал аймакка кирген[10].

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2002[11]2010[12]2011[13]2012[14]2013[15]2014[16]2015[17]2016[18]2020[19]
17↘16→16↗19↗20→20↘19↗21↗26
5
10
15
20
25
30
2012
2020

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 35 % орустар, 65 % алтайлар болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[20].

Инфраструктуразы

Бастыра инфраструктуралык обьекттер Куйустыҥ јурт јеезезинде.

Экономиказы

Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, таҥынаҥ ээлемдер, туризм.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • А. В. Анохинниҥ мӧҥкӱзи (Алтыгы Куйум деп јурттаҥ 3,5 км ыраагында, тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде[21][22]
  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (551)[23];
  • Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (430)[23].

Археологиялык

  • Ташта јурамалдар (476)[23];
  • Мӧҥкӱсалгыш (432, 492)[23];
  • Јебрен корум (425,433,488,501)[23].

Ар-бӱткендик

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[23].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 Нижний Куюм (Алтыгы Куйум)
  2. ↑ Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. ↑ 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. ↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. ↑ Чемальский район. Климат
  6. ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  7. ↑ Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  8. ↑ Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  9. ↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  10. ↑ Рекреационное освоение Чемала
  11. ↑ http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460.
  12. ↑ https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  17. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx.
  18. ↑ https://web.archive.org/web/20170913042229/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx.
  19. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  20. ↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  21. ↑ Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348
  22. ↑ http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf
  23. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Алтыгы_Куйум&oldid=556039"