Ӱймен

Рувики сайттаҥ
Јурт
Ӱймен
орус. Уймень
Ӱймен јурт
Ӱймен јурт
51°39′26″ с. ш. 86°55′13″ в. д.HGЯO
Эл-тергее  Россия
Федерацияныҥ субъекты Алтай Республика
Муниципал аймак Чоо
Јурт јеезе Чооныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги 624[1] м
Климады орто-континентал
Ойдиҥ поязы UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы ↘364[2] кижи (2021)
Ук-калыктар орустар 74 % (2002)[3]
Окылу тил алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды +7 38841
Почтаныҥ индекси 649187
АТТК-ныҥ коды 84245850001
МТТК-ныҥ коды 84645450101
Номер в ГКГН 0154542
Ӱймен (Россия)
Точка
Ӱймен
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакӰймен (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Точка
Ӱймен
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ӱймен (орус. Уймень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Этимологиязы

Ӱймен, ӱй орус. жилище, юрта.

Уй орус. [4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийик кырларга курчаткан, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ӱймен ле Јӱзели деп суулардыҥ бириккенинде турат. Кырлары туй агашла бӱркелген. Тӱс јерлерде тегерик састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 624 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Јайы кыска да болзо, серӱӱн ле чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

Аҥ-куштары

Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, , булан, элик, аҥ, ак-кийик ле тооргы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине[5] кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон[6].

Ӧзӱмдери

Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана[6].

Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген[7].

Јери ле јолдоры

Јуртта 4 ором: Кырлу, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Тӧс. Кара-Кӧкшиге јетире тегин гравий јол.

Ӱймен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Чоо 71 км
Аймактыҥ тӧс јери Чоо 71 км
Республикан тӧс кала Улалу 113 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 213 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва 3900 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) 123 км

Тӱӱкизи

Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн[8]. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан[9]. Бу јуртты алдында «Этап» дежетен. Нениҥ учун дезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде бого пленге кирген немец јуучылдарды туйуктап, колонияда туткан. Агаш јыгар (лесоповал) иш этирткен. 1956 јылдыҥ кийнинде кӧп сабазы Германияга јанган, је бир канчазы арткан ла. Табынча, ӱзеге јуук немецтер тӧрӧлине јана берген.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[10]2011[11]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]2017[17]
372→372↗376↗381↗387↗397↘387↘381
2018[18]2019[19]2020[20]2021[21]
↘379↘373↘365↘340
100
200
300
400
2011
2016
2021

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 356 кижи болгон, олордыҥ 74 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[22].

Инфраструктуразы

  • баштамы школ;
  • эмчилик;
  • балдардыҥ туразы «Черемушки»;
  • јурттыҥ клубы;
  • магазин;
  • пилорама.

Экономиказы

Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

Кереестер

Археологиялык

  • Нырна. Јебрен јурт (1319).

Ар-бӱткендик

  • Таскыл туу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 1771 м;
  • Тоҥбок суу (1317);
  • Ӱйменниҥ гротторы, экӱ. (1333).

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

  • Ӱймен. Айлаткыштаҥ.

    Ӱймен. Айлаткыштаҥ.

  • Уймень 1.jpg

    Ӱймен

  • Уймень 2.jpg

    Кышкы јол

  • Уймень 3.jpg

    Ӱймен јурт

  • Уймень 4.jpg

    Эҥир

  • Уймень 5.jpg

    Аба-Јыш

  • Уймень 7.jpg

    Тоҥбок суу

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 Уймень (Ӱймен)
  2. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (орус.). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2021. Архивировано кӱӱк айдыҥ 2 кӱни, 2021 јыл.
  3. ↑ 1 2 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. ↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. ↑ Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  6. ↑ 1 2 Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  7. ↑ Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  8. ↑ Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н. Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг. // Население Республики Алтай (системно-структурный анализ). — Горно-Алтайск: ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай, 2007. (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета)
  9. ↑ Сайт «Чойский район». Традиции и обряды.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+том+Численность+и+размещение+населения.pdf.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls.
  12. ↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/6d761d804e8305019ae9ffb8fc91c3ba/Оценка+численности+постоянного++населения+на+1+января+2012+года+по+муниципальным+образованиям++Республики+Алтай.doc.
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx.
  16. ↑ https://web.archive.org/web/20170913042229/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx.
  17. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  18. ↑ http://web.archive.org/web/20180726010024/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  20. ↑ https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  21. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  22. ↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ӱймен&oldid=555484"