Кыска

Кыска
	Јурт
Кыска
	орус. Киска
	52°03′34″ с. ш. 86°29′15″ в. д.HGЯO
Эл-тергее	Россия
Федерацияныҥ субъекты	Алтай Республика
Муниципал аймак	Чоо
Јурт јеезе	Чооныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Тӧзӧлгӧн јылы	1866 јыл
Бийиги	353 м
Климады	орто-континентал
Ойдиҥ поязы	UTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы	↘143 кижи (2016)
Ук-калыктар	орустар 100 % (2002)
Окылу тил	алтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды	+7 38841
Почтаныҥ индекси	649192
АТТК-ныҥ коды	84245860003
МТТК-ныҥ коды	84645460116
Номер в ГКГН	0154319
	Кыска Москва Улалу Кыска

Ӱлекер:Сортировка: по АТЕ

Кыска (орус. Киска) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

Этимологиязы

Кыска орус. короткий^[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кара-Кайа, Чаптыган, Урчин, Аккайа, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында, јабызактай јерде (орус. на низине), Горно-Алтайсктаҥ кӱнчыгыштай, Ыжы суу аккан ӧзӧктӧ турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 353 метрге бийик^[1].

Климады

Климады орто-континентал. Мында јай кыска, серӱӱн, чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

Аҥ-куштары

Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет^[5]. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

Ӧзӱмдери

Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана^[5]. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак^[5].

Јери ле јодоры

Јурт тӧрт оромду: Кырлу, Најылык, Олјон, Тӧс (орус. ул. Горная, ул. Дружная, ул. Заречная, ул. Центральная).

Кыска јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Чоо	11 км
Аймактыҥ тӧс јери Чоо	11 км
Республикан тӧс кала Улалу	75 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы	175 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва	3900 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)	85 км

Тӱӱкизи

Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн^[6]. 1897 јылдыҥ тооалыжы аайынча Л. П. Потапов туба сӧӧктӧрди тоологон: јарык, јалан, тогус, јӱс, кӱзен, тиргеш, чагат, тибир, керегеш^[7].

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2002^[8]	2010^[9]	2011^[10]	2012^[11]	2013^[12]	2014^[13]	2015^[14]	2016^[15]	2020^[16]
148	↗162	→162	↘160	↗161	↘148	↗149	↘143	↘120

50

100

150

200

2012

2020

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 148 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон^[3].

Окылу тил: орус, алтай^[17].

Инфраструктуразы

баштамы школ;
эмчилик;
јурттыҥ клубы;
магазин.

Экономиказы

Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

Кереестер

Археологиялык

Орой палеолит, јебрен стоянка (1334).

Ар-бӱткендик

Боочы Сарафан (1332)^[18];
Бактыган туу (1312)^[18];
Тоҥмок суу (1317)^[18].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте^[18].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

↑ ¹ ² Киска (Кыска)
↑ Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
↑ ¹ ² Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
↑ Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
↑ ¹ ² ³ Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
↑ Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н. Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг. // Население Республики Алтай (системно-структурный анализ). — Горно-Алтайск: ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай, 2007. (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета)
↑ Сайт «Чойский район». Традиции и обряды.
↑ http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460 (ја. эм.).
↑ https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm (ја. эм.).
↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).
↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).
↑ https://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).
↑ https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx (ја. эм.).
↑ https://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx (ја. эм.).
↑ http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx (ја. эм.).
↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya (ја. эм.).
↑ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
↑ ¹ ² ³ ⁴ Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

[Высота_н/у_моря-1] ¹ ² Киска (Кыска)

[2016AY-2] Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.

[Коряков-3] ¹ ² Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».

[Топонимика-4] Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.

[Торбоков_Растения-5] ¹ ² ³ Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

[население_1989_и_2002-6] Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н. Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг. // Население Республики Алтай (системно-структурный анализ). — Горно-Алтайск: ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай, 2007. (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета)

[Сайт_«Чойский_район»-7] Сайт «Чойский район». Традиции и обряды.

[8] ttp://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460 (ја. эм.).

[9] ttps://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm (ја. эм.).

[10] ttps://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).

[11] ttps://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).

[12] ttps://web.archive.org/web/20131015081542/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/расчет+числ+по+селам.xls (ја. эм.).

[13] ttps://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2013+годы.docx (ја. эм.).

[14] ttps://web.archive.org/web/20190111055006/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2014+годы.docx (ја. эм.).

[15] ttp://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/Оценка+численности+постоянного+населения+по+населенным+пунктам+за+2011-2015+годы.docx (ја. эм.).

[16] ttps://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya (ја. эм.).

[Закон_РА_о_языках-17] Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)

[Ойношев_свод-18] ¹ ² ³ ⁴ Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]