Ӱч-Сӱмер (ар-бӱткендик парк)
| Ар-бӱткендик парк «Ӱч-Сӱмер» | |
|---|---|
| орус. Белуха (природный парк) | |
 Ӱч-Сӱмер | |
| Категория МСОП — II (Национал парк) | |
| Тӧс информация | |
| Текши јери | 1324,55 км² |
| Тӧзӧлгӧн ӧйи | 1997 јыл |
| Управляющая организация | Алтай Республиканыҥ ар-бӱткендик корулу јериниҥ башкарузы |
| Турган јери | |
| 49°55′ с. ш. 86°26′ в. д.HGЯO | |
| Ороон | |
| Регион | Алтай Республика |
| Район | Кӧксу-Оозы аймак |
oopt-ra.ru/index.php/por… | |
 Телекейлик энчиниҥ объекти |
|
|
Golden Mountains of Altai (Алтайдыҥ алтын кырлары) |
|
| Ссылка | № 768 объекттердиҥ тизиминде телекейлик энчиниҥ (en) |
| Критерии | x |
| Включение | 1998 (22-чи сессия) |
Ӱч сӱмер (ар-бӱткендик парк) орус. Белуха (природный парк) — Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ јакааныла 1997 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 10 кӱнинде Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јеринде ар-бӱткендик парк тӧзӧлгӧн. Ар- бӱткендик паркты Туулу Алтайдыҥ эҥ бийик туузыныҥ Ӱч-Сӱмердиҥ адыла адаган. Бу Алтай Республиканыҥ эҥ баштапкы ар-бӱткендик паркы болот. Оныҥ јериниҥ текши кеми 132 455 га. Парк тергеелик агаш фондыныҥ, тергеелик јердиҥ кӧмзӧзиниҥ ле јуртпредприятиелердиҥ јеринде тӧзӧлгӧн. «Ӱч-Сӱмер» ар-бӱткендик парктыҥ тӧс амадузы — аҥылу ар-бӱткенниҥ байлыктарын кичееп ле чеберлеп орныктырары, ар-бӱткендикти узак ӧйгӧ тузаланатаныныҥ јаҥжыккан тӧзӧлгӧзи болоры. Тургузылган амадузына једерге паркка мындый иштер бӱдӱрер керек:
- јаҥжыккан ар-бӱткендиктиҥ байлыктарын корыыры, ол тоодо ар-буткенниҥ аҥылу, јӱзӱн-јӱӱр байлыктарлу јерлерин,
- ар-бӱткенди тузаланар јаҥжыккан эп-аргаларды ӧскӱрери, албатыныҥ кеендигин, устардыҥ эдимдерин ле јаҥжыккан иш-тожын орныктырары ла ӧскӱрери;
- ар-бӱткендик парктыҥ аҥылу байлыктарын орныктырары ла чебер тузаланары;
- тергеелик учурлу туристический ле байлыктарын орныктырар јерлерди тӧзӧп ӧскӱрери, бу ишке келиштире керектӱ јазалдарды тудары;
- ар-бӱткенге чебер болоры ла тӱӱкилик ле кеендик таскамал ӧткӱрери, кижиниҥ јӱрӱминде ар-бӱткендиктиҥ ле кеендиктиҥ учурын эл-јонго јартаары.
Текши-албатылык ар-бӱткенди корыыр биригӱниҥ ООПТ классификациязы аайынча ар-бӱткендик парк II категорияга келижет.
Парктыҥ јерине Ӱч-Сӱмер туу кирет — бу ЮНЕСКО-ныҥ «Алтайдыҥ алтын кырлары» деген Телекейлик ар-бӱткендиктиҥ энчизи деп класстериниҥ јери болот, оны Телекейлик ар-бӱткендиктиҥ ле кеендиктиҥ ээнчизи деген Конвенция корулайт.
Алтайыҥ кырлары Телекейлик ээнчиниҥ тизимине кирет, мында билимге ле ар-бӱткенди корыырына сӱрекей јаан учурлу јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ озӱмдер, аҥ-куштар бар, олордыҥ кезик бӱдӱмдери чек јоголорго јеткен. (критерий (х) оценки исключительной универсальной ценности, Operational Guidelines…, 2005).
Россияныҥ Телекейлик энчизи керегинде Конвенциязында темдектелген Текши-албатылар ортодогы молјулары аайынча, бу јердиҥ бӱткӱли ле оныҥ байлыктары корууланар учурлу.Ӱч-Сӱмерди алзабыс — бу эҥ озо јоголып брааткан ӧзӱмдер ле аҥ-куштарды коруулайтан јер, темдектезе, ирбисти. Анайда ок, Телекейлик энчиниҥ тизимине кийдирилген јерлердиҥ тап-ээриктерин корыыр ла ӧткӱретен иштериниҥ аайын чокымдаар јӧптӧр лӧ јасактар болор керек.
Парктыҥ јеринде тергеелик учурлу бир канча ар-бӱткенниҥ кереестери бар:Ӱч-Сӱмер туу, Текелӱ деп учар-суу, Ак-Кемниҥ ле Кујурлуныҥ кӧлдӧри (табл.1). Бу кереестер 1996 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16 кӱнинде Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ № 38 Јакааныла јӧптӧлгӧн. Бу јерлерде улустыҥ јӱрӱмиле колбулу ар-бӱткенге каршуу јетирер кандый да иш-тош бӱдӱрерге јарабас. Бу јерлерди корыыры «Ӱч-Сӱмер» ар-бӱткендик парктыҥ башкаруузына молјонгон.
Табл. 1. Ар-бӱткендик кереестер «Ӱч-Сӱмер» ар-бӱткендик паркта
| № | Ады | Ар-бӱткендик кереестиҥ јери, га | Корулу ердиҥ кеми, га | Тузаланар бӱдӱмдер |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Кујурлуныҥ кӧли | 321 | 529 | Рекреационный, эстетикалык |
| 2 | Аккем кӧл | 96 | 492 | Рекреационный, эстетикалык |
| 3 | Ӱч-Сӱмер туу | 7530 | 2516,9 | Рекреационный, эколого-просветительский, эстетикалык, билимдик |
| 4 | Текелӱ учар суу | 31 | 30 | Рекреациялык (транзит амырап базыш) |
«Ӱч-Сӱмер» деп ар-бӱткендик парк юридический лицо болуп, Алтай Республиканыҥ ар-бӱткениниҥ байлыктарын корыыр Министерствозыныҥ башкарузына кирет. Парктыҥ башкаруузы Кӧксуу аймактыҥ Тӱҥӱр јуртыныҥ Заречный оромыныҥ 5-чи туразында иштейт, тел.7(38848)294 21. Тургуза ӧйдӧ ар-бӱткендик паркта 5 кижи иштейт, ол тоодо ар-бӱткенди корыыр 2 тергеелик инспектор.
Географиязы
"Ӱч-Сӱмер ар-бӱткендик парк Тӧс-Алтай физико-географиялык провинциязында јадат. Оныҥ гран- кыйузына Кадынныҥ сындарыныҥ кӱн-чыгыш јаны, анайда ок Ӱч-Сӱмер тууныҥ бир келтейи -Сибирдыҥ эҥ бийик туузы, кирет. Парк Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймакгында болот. Парктыҥ јери бир канча гран-кыйуларла ӧдӧт- кӱн-чыгыш ла тӱштӱк јанынаҥ Россия ла Казахстанныҥ гран-кыйузыла јаба барат. Бу гран-кыйуныҥ узуны 12 километр. Кӱн-чыгыш гран-кыйузы «Кӧксу-Оозы аймак» ла « Кош-Агаш аймак» муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ гран-кыйуларыла јаба ӧдӧт.
Ӱч-Сӱмер (ар-бӱткендик парктыҥ) кыйулары
Тӱндӱк кыйузы
Парктыҥ тӱндӱк кыйузы Кадын сууны ӧрӧ Аркыт сууныҥ белтиринеҥ Беркем сууныҥ белтирине јетире барат. Оноҥ ары 2,2 км азимутла 1940 ле 4,5 км чикке кӱнбадыш јаар, Кӧлӱштей деп сууны кечире. Оноҥ ары 2,3 км азимутла 2350, 2,7 км азимутла 1380, 3,6 км азимутла 2580 Ороктой сууга јетире.
Оноҥ ары 2,3 км азимутла 2360 Ак-Кем сууга јетире. Оноҥ ары кыйузы 1,1 км јерге јетире азимутла 1530 Ак-Кем сууныҥ сол јарадына чыгат. Оноҥ ары 1,1 км азимутла 2530, 6 км азимутла 3200, Ак-Кемге сол јанынаҥ кирген эки сууны кечип, кыйу Ак-Кем ле Кујурлуныҥ сууларыныҥ ортозына једет. Эки сууныҥ ортозыла кыйу 3 км јерле азимутла 1560, 3 км азимутла 1870 Куйлӱ деп сууга чыгат.
Оноҥ ары 2 км јерле кыйу Куйлӱ сууныҥ белтирине јетире келет. Оноҥ ары 500 м Кујурлу сууны ӧрӧ барып, оныҥ сол јарадына чыгат. Бу јердеҥ чикке ле кӱнбадыш јаар 5 км јер ӧдӱп, сынныҥ бажына чыгып, 2285, 2546 ла 2659 сындардыҥ баштарын кериир. Оноҥ ары кыйу азимутла 2160, Јалбак сууга сол јанынаҥ кирген суучактыҥ бажынаҥ кечип, Кураган сууга оҥ јанынаҥ кирген ады јок ӱч суучактыҥ белтирине једет.
Кӱнбадыш кыйузы
Парктыҥ кӱнбадыш кыйузы Кураган, Јолду, Оҥ Јолду деп сууларла ӧдӱп, оноҥ ары 3053 ле 3147 деп сынныҥ баштарыныҥ ортозындагы боочыны ажып, Ӱстиги Кураган сууныҥ сол јанына кирген ӱчинчи суучагына јетире келет. Оноҥ ары кыйу бу суучакты ӧрӧ тӱштӱк јанынаҥ мус тошторды эбирип, Капчал сууга оҥ јанынаҥ кирген сууныҥ бажына једет. Оноҥ ары кыйу Капчал сууны јакалай оныҥ белтирине једет.
Тӱштӱк кыйузы
Капчалдыҥ белтиринеҥ кыйу 6,5 км јерге Кадын сууны ӧрӧ ууланат, оныҥ кийининде Кадын сууныҥ сол јарадына чыгып, 2,4 км јерди азимутла 1370 ӧдӱп, Россия ла Казахстанныҥ гран- кыйузына келет.
Кӱнчыгыш кыйузы
Кӱнчыгыш кыйузы Россия ла Казахстанныҥ тергеелик гран- кыйузыла ӧдӱп, тӱндӱкте Ӱч-Сӱмер тууга једип, Кӧксу-Оозы ла Кош-Агаш аймактардыҥ гран-кыйуларыла Ак-Кем ле Аркыт суулардыҥ ортозыла 3678, 3568, 3408, 3238, 2872 туулардыҥ баштары ажыра Томул деп кырга једет, оноҥ ары Аркыт ла Кадын суулардыҥ ортозыла Јаан-меес деп сынныҥ 2237, 2061 баштарыла ӧдӧт. 1779 кырдыҥ бажыла (Јаан- Сынык деп кыр) кыйу ыраагы 3,5 км јерле тӱндӱк-кӱнчыгыш јаар азимутла 41° Аркыт сууга једет. Оноҥ ары- Аркыт сууныҥ агыныла барып, оныҥ белтирине једет.
Парк јурт јерлердеҥ ыраак турат. Кӧксу-Оозы аймагында эҥ јуугында турган јурттары- Тӱҥӱр ле Кујурлу-олор парктын кыйузынаҥ 20 км ыраагында турат, Казахстанныҥ Котон-Карагайский аймагында-Язевка деп јурт ла Рахмановский аржандар, олорго јетире 35 и 25 км болор. Јуугында турган јурттардаҥ парктыҥ јерине јетире кӧлӱкле јӱргедий јолдор јок. Јук ле айас кӱндер турганда, Кујурлунаҥ ала Кызу-Јаак деп боочы ажыра Ак-Кем сууга јетире, база бир јол Кујурлунаҥ ала Ӧрӧ-Ӧзӧк деп кобыга јетире кату јолдорло јӱрер кӧлӱктерле једерге јараар. Парктыҥ јерине орык јолдорло јойу эмезе атту да једер арга бар.
Климады
Кӱн-ай соок, бир тӱҥей эмес, јердиҥ аайынаҥ камаанду. Кыштары соок, кезикте тыҥ сооктор боло берет.Јайдыҥ ӧйлӧри суулар аккан ӧзӧктӧрдӧ серӱӱн ле сооксымак болот, бийик туулардыҥ таскылдарында јайдыҥ ӧйи билдирбей де турат. Јут-јулакай кӧп болот, је јылдыҥ башка-башка ӧйлӧринде бир тӱҥей болбойт
| Кӧргӱзӱ | чаг | кочк | тулаа | канд | кӱӱк | кизу | јизӱ | кур | сыг | ӱлӱ | кӱч | јаҥ | Јыл |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Орто температура, °C | −16,1 | −15,5 | −12,1 | −6,2 | −0,2 | 5,0 | 7,4 | 5,9 | 0,8 | −5,2 | −11 | −14,5 | −5,1 |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм | 15 | 14 | 22 | 48 | 78 | 80 | 101 | 97 | 65 | 45 | 32 | 23 | 620 |
| Кайдаҥ алынган: [1] (1981, 1982 ле 2009 јылдар учун беилгени јок.) | |||||||||||||
Ајарулар
- ↑ метеостанция "Кара-Тюрек" (ит.). meteo.ru. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни, 2017 јыл.
Тайантылар
- Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета (орус.). — статья о природном Парке Белуха.
- Общественная организация Гринпис России (Greenpeace). — статья о природном Парке Белуха.
- Республика Алтай, официальный интернет портал (орус.). — Заповедники и рекреационные ресурсы Республики Алтай.
