Эл-Ойын
| Эл-Ойын орус. Народные игры | |
|---|---|
 Эл-Ойын, Јоло, Кабайлу-Межелик ӧзӧк, Оҥдой аймак, 2012 | |
| Бÿдÿми | Тергеелик байрам |
| Jöптöлгöн | 1988 јыл |
| Темдектелет | эки јылда бир катап |
Эл-Ойын (орус. народные игры) – алтай калыктыҥ эмлиги ӧйдӧ спортлык ла культуралык байрамы[1], Алтай Республиканыҥ аймактарыла кӧчӱп јӱрер[2].
Албаты ойындардыҥ амадузы алтай чӱм-јаҥдарды орныктырып, ӧрӧ ӧскӱрип таркадары. Эки јылда бир катап ӱч кӱнниҥ туркунына ӧткӱрилет.
Регионал јаҥжыккан алтай байрам, Эл-Ойын, Алтай Республикада элјондык байрамдар ортодо масштабыла абсолют рекордсмен, ого 12 муҥнаҥ 15 муҥга јетире кижи келет.
Эл-Ойын Туулу Алтайда јаткан тургун калыктардыҥ культуразын кӧдӱрип, олордыҥ бирлигин тыҥыдар ууламјылу. 2018 јылда Эл-Ойын Национал кӱнтизӱде ТОП-200 талдама проект болуп, Россияда туристический событиелердиҥ эҥ артыгы болгон. «Лучшее этнокультурное туристическое событие» деп номинацияда событийный туризм Russian Event Awards 2018 национал премияныҥ Гран-при сыйын алган[3][4].
Этимологиязы
Эл орус. народ
Ойын орус. игра, состязание, развлечение, забава, шутка
Тӱӱкизи
1988 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнине јетире Горно-Алтай автоном областыҥ Оҥдой аймагыныҥ (Еловский совхоз) Јоло јуртыныҥ јаказында баштапкы байрам ӧткӱрилген. Байрам бийик кеминде ӧдӱп, јаан учурлу тӱӱки-культуралык керек болуп, Туулу Алтайдыҥ тургун калыктарыныҥ культуразыныҥ ӧзӱмине камаанын келер онјылдыктарга тебӱ берген[4].
Эл-Ойын байрамды тургускан окылу документ, Горно-Алтайский облисполком ло профсоюз облсовединиҥ президиумыныҥ 1988 јылда кочкор айдыҥ 23-чи кӱнинде № 116 чыккан јӧби.
Эл-Ойын байрам койчы-малчылардыҥ јарлу профессионал байрамынаҥ улалып, ӧзӱп чыккан байрам. Коштой јаткан региондордо ондый ок национал байрамдар бар, темдектезе, Наадам Тыва Республикада, Сурхарбаан Бурятияда ла о.ӧ.[4]
Мал-ашта иштеген улустыҥ байрамы (орус. День пастуха) бастыра областьтыҥ масштабына ӧткӱрилген. Бу Эл-Ойын байрам тӱӱки-культуралык ла спорт јанынаҥ кӧдӱрилген[4].
Алтайлар бойыныҥ культуразын баштапкы катап уникальный ла самобытный деп илелеп кӧргӧн.
Туулу Алтайда спорттыҥ албаты бӱдӱмдериле баштапкы чемпионат ӧткӧн.
Кайырчактарда канча јылдарга јаткан алтай кеп-кийимдер кийилген, байрамда улусты кайкадып, јилбиркеткен.
Байрамныҥ эҥ кӧрӱмјилӱ бӧлӱги «Маадай-Кара»[5] деп кай чӧрчӧк аайынча театрал кӧргӱзӱ болгон, мында декорация болуп айландыра кырлар, Јоло јурттыҥ јаказы, мында 250-неҥ артык таҥ атту кижи (коштой јурттардыҥ койчы малчылары) турушкан[4].
Байрам ӧткӧн јерлер
Алтай калыктыҥ Эл-Ойын деп межрегионал учурлу байрамы ӧткӱрилген јерлери 2020 јылда мындый болгон[4]:
• 1988 Јоло Оҥдой аймак[6];
• 1990 Шыргайты Шабалин аймак;
• 1993 Кырлык Кан-Оозы аймак;
• 1995 Улаган Улаган аймак;
• 1996 Боочы Оҥдой аймак;
• 1998 Корымду Кӧксу-Оозы аймак;
• 2000 Кош-Агаш Кош-Агаш аймак
• 2002 Кара-Суу Чамал аймак;
• 2004 Кебезен Турачак аймак;
• 2006, 2008, 2010, 2012[7], 2014 јылдарда Јоло Оҥдой аймак;
• 2016 Горно-Алтайск[8];
• 2018 Улаган Улаган аймак[9];
• 2020 Кан-Оозы Кан-Оозы аймак[10] јылга кӧчӱрилген, (коронавирус[11] деп шылтак).
• 2022 Кан-Оозы Кан-Оозы аймак[12][13];
• 2024 Кан-Оозы Кан-Оозы аймак
Ӧткӧн јылдарга байрамды белетеп ӧткӱрер структура јакшы иштейт.
Аймактар сайын озолодо «кичӱ Эл-Ойындар» ӧткӱрилет, ондо јаан ойындарга туружаачылар талдалат, кажы ла аймак спортто, культурада эҥ ле талдамаларын ийерге албаданат.
Байрамныҥ ӧдӧр аайы
Эл-Ойын тӧрт кӱнниҥ туркунына ӧдӧт[14][4].
Биринчи кӱнде айылчылар келет, эҥирде кӱӱлик программалу айылчыларды уткыйт.
Экинчи кӱн эртен тура Алтайын кӧдӱрер јаҥдаш эдилет, јаан јаштулар «саҥ салат».
Кӱнниҥ баштапкы јарымында алтай эпос аайынча кӧргӱзӱлӱ байрамныҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы болор. Оноҥ ары кере тӱжине культурный ойын-јыргал ла спорт маргаандар ӧдӧт.
Ӱчинчи кӱнде культуралык программа уулалат, маргаандардыҥ турулталары јарталып, атјарыштыҥ финалы, алтай кӱреш ле о.ӧ.
Орой эҥирде турулта чотолот[15], таҥынаҥ озочылдар ла аймактардыҥ озологоны чотолот, кӧдӱриҥилӱ јабылта болот.
Тӧртинчи кӱнде айылчылар јанат.
Байрамдык бастыра кӱндерде творческий коллективтер, таҥынаҥ туружаачылар, артисттер, албаты устары, темир сулаачылар, модельерлер, кӧкчилер билгир-узын кӧргӱзет[16]. Бастыра кӧрӱлер јарымка бӱдӱмдӱ ӧдӧт. Конкурстар «Национал стилизованный костюм», «Устардыҥ калазы», «Аш-курсак» ла о.ӧ ӧткӱрилет[4].
«Тастаракай», каткылу шоу «Сыр каткыда» деп кокыр стендап-комедиялар улусты каткыртып кӱӱнин кӧдӱрет.
Спорт маргаандар[4]:
- интеллектуал-спорт — алтай шатра;
- алтай кӱреш, кӧдӱрге таш, токпок чачары, тонжаан jӱгӱрӱш;
- ок-jаадаҥ адары, тебек, камчы;
- ат-чабыш, эмдик ӱредиш, кӧк бӧрӱ[17].
Онойдо ок кӧр
Ајарулар
- Комментарии
- Источники
- ↑ Министерство культуры РА
- ↑ «Эл-Ойын 2024»
- ↑ «Эл Ойын-2018» лучшее российское этно-культурное событие года. Алтайдыҥ чолмоны
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Этнографический атлас Республики Алтай
- ↑ РГБ.Маадай-Кара
- ↑ 30 июня - 3 июля 1988 г. были проведены первые национальные игры Эл – Ойын.
- ↑ В Республике Алтай проходит праздник Эл Ойын (фото) | Новости Горного Алтая
- ↑ Торжественное открытие Эл Ойына (фоторепортаж) | Новости Горного Алтая | Новости Республики Алтай
- ↑ Эл Ойын 2018. Самые яркие моменты народного праздника в фотографиях | Новости Горного Алтая | Новости Республики Алтай
- ↑ В Республике Алтай прошел Межрегиональный праздник алтайского народа Эл-Ойын — Республиканский центр народного творчества г.Горно-Алтайск
- ↑ Ажуда.Малый Эл-Ойын отменен
- ↑ Эл Ойын: программа мероприятий, карта и другая полезная информация | Новости Горного Алтая | Новости Республики Алтай
- ↑ Фотогалерея
- ↑ Админстрация г.Горно-Алтайса. Эл-Ойын
- ↑ Подведены творческие и спортивные итоги Эл Ойына.Новости Горногр Алтая
- ↑ Эл-Ойын. Звезда Алтая.2020
- ↑ Игра кöк бöрÿ как социокультурный знак самоидентификации алтайцев – тема научной статьи по искусствоведению читайте бесплатно текст научно-исследовательской работы в электронной библиотеке КиберЛенинка
Литература
- Этнографический атлас Республики Алтай / Редколлегия: Н. В. Екеев (отв. ред.), Э. В. Енчинов (науч. ред.), Г.Б. Эшматова, А. П. Чемчиева; НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова. – Горно-Алтайск, 2022. – 462 с.;
- Алтайский этнографический словарь / Редколлегия: Н. В. Екеев (отв. ред.), Э. В. Енчинов (науч. ред.), С. В. Абысова, Д. А. Аткунова, М. С. Дедина, С. Д. Дилекова, Т. В. Метреева, Э. Г. Торушев, А. Э. Чумакаев; БНУ РА «НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова». – Горно-Алтайск, 2023. – 370 с.;
- Коптелов С. Эл-Ойын— народные, игры. / Алтайская правда, 5 июля, № 153, 1990 г.;
- Кудряшов Г. Эл-Ойын — это праздник. / Алтайская правда, 9 июля, № 157, 1988 г.;
- Саймина Н.К. «Эл-Ойын». Республика Алтай. Краткая энциклопедия. — Новосибирск: Изд-во «Арта» , 2010. — 366 с, ил.