Еврей кӱнтизӱ
| Календарь | |||
|---|---|---|---|
| Данные о календаре | |||
| Тип календаря |
|||
|
| |||
| Список календарей: | |||
| Армелина · Армянские: древнеармянский, христианский · Ассирийский · Ацтекский · Бахаи · Бенгальский · Буддийский · Вавилонский · Византийский · Восточнославянский · Вьетнамский · Гильбурда · Григориан · Грузинский · Дариский · Древнегреческий · Древнеегипетский · Древнеперсидский · Древнеславянский · Еврей · Зороастрийский · Индийские: древнеиндийский, единый · Инки · Иранский · Ирландский · Исламский · Кельтский · Киргизский · Китайский · Конта · Коптский · Малайский · Майя · Масон · Миньго · Мьянманский· Непальский · Новоюлианский · Пролептический: юлианский, григорианский · Римский · Румийский · Рунический · Симметричный · Советский · Стабильный · Тамильский · Тайские: лунный, солнечный · Тибетский · Трёхсезонный · Тувинский · Туркменский · Французский · Хакасский · Ханаанейский · Хараппский · Чучхе · Шведский · Шумерский · Эфиопский · Юлиан · Яванский · Японский | |||
Еврей кӱнтизӱ орус. Еврейский календарь (ивр.הלוח העברי, ха-лу́ах ха-иври́) — еврейлердиҥ ай-кӱн кӱнтизӱзи, Израильде окылу кӱнтизӱ, Григориан кӱнтизӱле тӱҥейлеш. Бу кӱнтизӱле еврейлер байрамдарын ӧткӱрет, синагогаларда јетикӱнниҥ главазын (орус. Недельная глава) кычырадылар, чыккан кӱндер ле божогон тӧрӧгӧндӧрин кӱндерин ӧткӱредилер, окылу ла коммерциялык документтерде датаны тургузат. Математиканы кӱнтизӱде даталарды чотоорына тузаланганы, айдыҥ фазаларын кӧргӧнине, Гилель Второйдыҥ чыгарган јакааныла 359 јылда башталган. Јылтоолошты чотоп баштаганы ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинеҥ 3761 јылда б. э. озо[1]
Айлар ла Рош ха-Шана (јаҥы јыл) айдыҥ јаҥызында башталат, оныҥ учун кажы ла дата бир ле ӧйдӧ, айдыҥ фазазында болот. Песах — айдыҥ толунында, Нисан јастыҥ бажында.
Тӱӱкизи
Еврей кӱнтизӱниҥ тӱӱкизинде ӱч тӧс бӧлӱк бар:
- библей, Моисейдеҥ Ездра ла Неемияга јетире (1500—450 б. э. озо),
- библейдиҥ кийнинде (экинчи Иерусалимниҥ храмы бызылардаҥ озо 70 јылда б. э.)
- талмудический, Талмудты тӱрмелегелекте (70—500 јылдарда б. э.).
Айлардыҥ баштапкы бӧлӱгинде байрамдар јаҥы ай кӧрӱнгенинде ле кӱнниҥ аайыла, экинчи — айды кӧргӧниле ле кӱнниҥ аайыла кезиктей, кезиктей тооло бодоп, ӱчинчи бӧлӱгинде — јаҥыс тооло бодоп.
Кӱнтизӱниҥ структуразы
Тегин јыл еврей кӱнтизӱде (ивр.שנה פשוטה, шана́ пшута́) 12 айдаҥ (орус. лунных месяцев); високосный јылда (שנה מעוברת, шана́ меубе́рет) бир ай кожылат. Тегин ле високосный јыл болор аргалу:
- чын (כסדרה, ке-сидра́), качан 12 ай бой-бойыныҥ кийнинеҥ 30 ла 29 кӱннеҥ;
- јеткил (שלמה, шлема́), качан хешван ай 29 кӱндӱ, 30 кӱндӱ болот;
- јеткил эмес (חסרה, хасера́), «кислев» ай, 30 кӱндӱ, 29 кӱннеҥ турат.
Мынайып, јылдыҥ 6 узуны болор аргалу:
| Јылдардыҥ бӱдӱми | Кӱндер тегин јылда | Кӱндер високосный јылда |
|---|---|---|
| Чын | 354 | 384 |
| Јеткил | 355 | 385 |
| Јеткил эмес | 353 | 383 |
Песах байрамды 15-чи нисанада байрамдайдылар[2][3][4], јаскы ай болор керек, айдыҥ јылын кӱнниҥ јылыла тӱҥейлештирерге, еврей кӱнтизӱде цикл алынган 19 јыл (Метонов цикл|малый цикл), 7 јыл високосный. 19 јылду циклде високосный јылдардыҥ тоолоры — 3, 6, 8, 11, 14, 17, 19.
Еврей јылдыҥ узуны (чын јыл, ол эмезе јеткил, јеткил эмес) кӱнле тудуш, айдыҥ 1-чи кӱнине келишсе тишрей (Рош Ха-Шана, ол эмезе Јаҥы јыл). Иудаизмныҥ јаҥыла, Йом Кипур (10-чы тишрея) пятница ла воскресен кӱн болор аргазы јок (Йом Кипур субботко бюллетенер арга јок, а субботто — Йом Кипурга); мыныйып, Рош Ха-Шана среда ла пятница кӱнде болор арга јок. Хошана Раба (21 тишрей) суббот кӱн болор аргазы јок; мынайып, Рош Ха-Шана воскресен кӱн болор аргазы јок (бу кӱнде кезик јаҥдар јаҥдалат, иштенерге база јарабас). Јаҥы јыл јаҥыс понедельник, вторник, четверг ле субботто башталар аргалу. Рош Ха-Шана бу кӱндерге келишсин деп, ӧдӱп јаткан јылды бир кӱнге узададылар.
Еврей кӱнтизӱниҥ тӧзӧлгӧзинде баштапкы Айдыҥ јаҥызы (орус. новолуние мироздания), еврейлердиҥ чотогоныла понедельник кӱнде болгон ӱлӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде 3761 јылдадо б. э., 5 часта ла 204 бӧлӱгинде талтӱште (ол эмезе 17 час 11 минут 20 секунд). Час еврей кӱнтизӱде чотогондо бӧлӱнет 1080 частей (тоо, кратное всем однозначным делителям, кроме 7), кажы ла бӧлӱги — 76 мгновений[5].
Караизм база еврей кӱнтизӱле тузаланат, јаҥыс часты олор текши тузаланып турган аайынча ла ай јаҥырарын башка чотойдылар.
Еврей кӱнтизӱ ле кудайлык байрамдар
Иудаизмде, баштакы јылдыҥ айы кӱнтизӱде — нисан, бу айдаҥ бастыра кудайлык байрамдары чотолып барат. Јылдардыҥ тоозы, 7-чи айдаҥ ала башталат (Тишрей), качан Рош Ха-Шана темдектелип турза.
| Ай (в скоб. — эски ады, Ветхий завет керегинде) |
Кӱндердиҥ тоозы | Зодиакал јылдыстык | Вавилон ады |
|---|---|---|---|
| Нисан (Авив) | 30 | Овен | Нисану |
| Ияр (Зив) | 29 | Телец | Аяру |
| Сиван | 30 | Близнецы | Симану |
| Тамуз / Таммуз | 29 | Рак | Ду’узу |
| Ав | 30 | Лев | Абу |
| Элул | 29 | Дева | Улулу |
| Тишрей (Эйтаним) | 30 | Весы | Ташриту |
| Хешван (Мархешван, Буль) | 29 эмезе 30* | Скорпион | Арахсамна |
| Кислев (Хислев) | 30 или 29** | Стрелец | Кислиму |
| Тевет | 29 | Козерог | Тебету |
| Шват | 30 | Водолей | Шабату |
| Адар | 29 или 30*** | Рыбы | Адару |
| Адар бет | 29 | (јаҥыс високосный јылда) | Адару |
ывапрол
- * Јеткил јылда Хешван 30 кӱндӱ, арткан јылдарда — 29
- ** Јеткил эмес јылда Кислев 29 кӱндӱ, арткан јылдарда — 30
- *** Високосный јылда Адар ай баштапкы (Адар алеф) 30 кӱндлӱ, экинчи Адар (Адар бет) — 29 кӱндӱ, тегин, високосный эмес јылда Адар алеф 29 кӱндӱ[6]
| Еврей јыл | Григориан јылдар | Јылдыҥ тоозы циклда [2] | Високосный | Чын, јеткил ле јеткил эмес | Григорианский тишрейдиҥ 1-чи датазы | Неделениҥ кӱни |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 5760 | 1999—2000 | 3 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 11-чи кӱни 1999 | суббота |
| 5761 | 2000—2001 | 4 | Јок | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 30-чы кӱни 2000 | суббота |
| 5762 | 2001—2002 | 5 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 18-чи кӱни 2001 | вторник |
| 5763 | 2002—2003 | 6 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 7-чи кӱни 2002 | суббота |
| 5764 | 2003—2004 | 7 | Јок | Јеткил | Сыгын айдыҥ 27-чи кӱни 2003 | суббота |
| 5765 | 2004—2005 | 8 | Ийе | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 16-чы кӱни 2004 | четверг |
| 5766 | 2005—2006 | 9 | Јок | Чын | Ӱлӱрген айдыҥ 4-чи кӱни 2005 | вторник |
| 5767 | 2006—2007 | 10 | Јок | Јеткил | Сыгын айдыҥ 23-чи кӱни 2006 | суббота |
| 5768 | 2007—2008 | 11 | Ийе | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 13-чи кӱни 2007 | четверг |
| 5769 | 2008—2009 | 12 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 30-чы кӱни 2008 | вторник |
| 5770 | 2009—2010 | 13 | Јок | Јеткил | Сыгын айдыҥ 19-чы кӱни 2009 | суббота |
| 5771 | 2010—2011 | 14 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 9-чы кӱни 2010 | четверг |
| 5772 | 2011—2012 | 15 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 29-чы кӱни 2011 | четверг |
| 5773 | 2012—2013 | 16 | Јок | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 17-чи кӱни 2012 | понедельник |
| 5774 | 2013—2014 | 17 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 5-чи кӱни 2013 | четверг |
| 5775 | 2014—2015 | 18 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 25-чи кӱни 2014 | четверг |
| 5776 | 2015—2016 | 19 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 14-чи кӱни 2015 | понедельник |
| 5777 | 2016—2017 | 1 | Јок | Јеткил эмес | Ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱни о2016 | понедельник |
| 5778 | 2017—2018 | 2 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 21-чи кӱни 2017 | четверг |
| 5779 | 2018—2019 | 3 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 10-чы кӱни 2018 | понедельник |
| 5780 | 2019—2020 | 4 | Јок | Јеткил | Сыгын айдыҥ 30-чы кӱни 2019 | понедельник |
| 5781 | 2020—2021 | 5 | Јок | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 19-чы кӱни 2020 | суббота |
| 5782 | 2021—2022 | 6 | Ийе | Чын | Сыгын айдыҥ 7-чи кӱни 2021 | вторник |
| 5783 | 2022—2023 | 7 | Јок | Јеткил | Сыгын айдыҥ 26-чы кӱни 2022 | понедельник |
| 5784 | 2023—2024 | 8 | Ийе | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 16-чы кӱни 2023 | суббота |
| 5785 | 2024—2025 | 9 | Јок | Јеткил | Ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱни 2024 | четверг |
| 5786 | 2025—2026 | 10 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 23-чи кӱни 2025 | вторник |
| 5787 | 2026—2027 | 11 | Ийе | Јеткил | Сыгын айдыҥ 12-чи кӱни 2026 | суббота |
| 5788 | 2027—2028 | 12 | Јок | Јеткил эмес | Ӱлӱрген айдыҥ 2-чи кӱни 2027 | суббота |
| 5789 | 2028—2029 | 13 | Јок | Чын | Сыгын айдыҥ 21-чи кӱни 2028 | четверг |
| 5790 | 2029—2030 | 14 | Ийе | Јеткил эмес | Сыгын айдыҥ 10-чы кӱни 2029 | понедельник |
Ајарулар
- ↑ Климишин, 1990, с. 250.
- ↑ 1 2 Климишин, 1990, с. 256.
- ↑ What Is Passover?. Архивировано 5 куран ай 2012 года. (англ.)
- ↑ First day of Passover. Архивная копия от 8 кӱӱк ай 2016 на Wayback Machine (англ.)
- ↑ Климишин, 1990, с. 249—250.
- ↑ Еврейский Новый Месяц — «Рош Ходеш». Законы. toldot.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано сыгын айдыҥ 18 кӱни, 2016 јыл.
Литература
- Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М., 1891—1892.
- Климишин И. А. Если год... в шести вариантах // Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 245—259. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
Тайантылар
- Еврейский календарь и конвертер дат
- Календарь — статья из Электронной еврейской энциклопедии
- Перевод дат еврейского календаря в другие календари
- Устройство еврейского календаря
- Вечный еврейский календарь — Perpetual Hebrew / Civil Calendar (англ.)
| Еврей кӱнтизӱниҥ айлары | |
|---|---|
| |
 | |
|---|---|
| В библиографических каталогах |
|