Герой калалар

Рувики сайттаҥ
Герой калалар (Европейская часть СССР)
Точка
   Брестте
   шибее
Точка
Ленинград
Точка
Волгоград
Точка
Одесса
Точка
Севастополь
Точка
Москва
Точка
Киев
Точка
Новороссийск
Точка
Керчь
Точка
Минск
Точка
Тула
Точка
Мурманск
Точка
Смоленск
СССР-дыҥ европей јанында Герой калалар

Герой калалар (орус. Города́-геро́и)[1] — нерелӱ ат, СССР-да 12 кала ла 1 шибееге берилген, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда 1941—1945 јылдарда ӧштӱге удура баатырлык удурлажу-коруланыш эткени учун[2].

Бу нерелӱ ат берилген: Москва[3], Ленинград (1991 јылдаҥ ала — Санкт-Петербург), Сталинград (1961 јылдаҥ ала — Волгоград), Киев, Одесса, Севастополь, Новороссийск, Керчь, Минск, Тула, Мурманск, Смоленск и Брестская крепость (Бир ле крепость-герой)[2].

Герой кала деп нерелӱ аттузына берилетен: «Ленинниҥ ордени», «Алтын Чолмон» медаль (СССР), СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ грамотазы. Бу калалардыҥ јеринде нерелӱ ат адалганы керегинде СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ јакааны бичилген стелалар ла обелисктер тургузылган[4].

2023 јылда керектер аайынча тергееде 9 Герой кала РФ јеринде, 2 — Белоруссияда, 2 — Украинада[2].

Ат нере берилгениниҥ тӱӱкизи


«Герой кала Ленинградка» обелиск, Санкт-Петербургта Восстаниениҥ тепсеҥинде

Баштапкы катап 1945 јылда кӱӱк айдыҥ 1-чи кӱнинде «Герой кала» деп оҥдомол СССР Верховный главнокомандующий Иосиф Сталинниҥ «Об учреждении медалей за оборону 4 городов СССР» деп № 20 јакарузында окылу сӧс болуп бичилген: Ленинград, Сталинград, Севастополь ло Одесса[5].

1961 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 21-чи кӱнинде СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ «Об учреждении медали „За оборону Киева“» деп јакааны аайынча Киев Герой кала деп адалган[6].

Герой кала деп нерелӱ ат СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ 1965 јылда кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде чыккан јакааны аайынча окылу тергеелик Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда 1941—1945 Јеҥӱге учурлалган кӱндӱлӱ ат болуп тургузылган[7].

Бу кӱнде СССР ВС бааза јети јакаан чыгарган, ол јакаандар аайынча калалар: Волгоград (Сталинград), Севастополь, Ленинград, Одесса, Москва, Киев ле Брестская крепость Герой кала деп адаткан[8], олорго Ленинниҥ ордени ле «Алтын Чолмон» деп медаль берилген. Калаларда обелисктер тургузылган.

1980 јылда јаан изӱ айдыҥ 18-чы кӱнинде «Герой кала» деп оҥдомол 1965 јылда кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде чыккан Положениеде солынган: ол кӱндӱлӱ ат эмес, нерелӱ ат эҥ бийик кайрал деп јӧптӧлгӧн[9].

1973 јыла сыгын айдыҥ 14-чи кӱнинде Герой кала деп Керчь ле Новороссийск, 1974 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 26-чи кӱнинде — Минск, 1976 јылда јаҥар айдыҥ 7-чи кӱнинде — Тула, 6 мая 1985 јылда кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱнинде Мурманск ла Смоленск адаткан[10][8].

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Јеҥӱзиниҥ 70 јылдыгына 2015 јылда Герой калаларга Јеҥӱниҥ Ӱлдӱзи јажын чакка берилген. Кереес ӱлдӱлер Златоустта (Челябинский область) эдилген, алтындап салган (бийик проба) Урал Таштарыла јарандырылган — гранаттар (тӧгӱлген кан) ла кӧк топазтар (амырдыҥ символы). Ӱлдӱниҥ кылыжыныҥ келтей јанына Александр Невскийдиҥ сӧстӧри бичилген: «Кто с мечом к нам придёт, от меча и погибнет!»[11].

1988 јылда СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумы јакаан чыгарган, ол аайынча бу атты адайтанын токтоткон[10].

Герой калалар ла герой-шибее

№ Ады СССР Ӱстӱги
Совединиҥ Президиумыныҥ
нерелӱ атты адаган
датазы 		Эмдиги
тергее
1 Ленинград (1991 јылдаҥ ала — Санкт-Петербург) 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни[* 1]  Россия
2 Одесса 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни[* 1]  Украина
3 Севастополь 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни[* 1]  Россия
4 Волгоград (1961 јылга јетире — Сталинград) 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни[* 1]  Россия
5 Киев 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни[* 2]  Украина
6 Брестте шибее 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни  Белоруссия
7 Москва 1965 јыл кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱни  Россия
8 Керчь 1973 јыл сыгын айдыҥ 14-чи кӱни  Россия
9 Новороссийск 1973 јыл сыгын айдыҥ 14-чи кӱни  Россия
10 Минск 1974 јыл кичӱ изӱ айдыҥ 14-чи кӱни  Белоруссия
11 Тула 1976 јыл јаҥар айдыҥ 7-чи кӱни  Россия
12 Мурманск 1985 јыл кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱни  Россия
13 Смоленск 1985 јыл кӱӱк айдыҥ 6-чы кӱни  Россия
  1. ↑ 1 2 3 4 Указ о вручении медали «Золотая Звезда»; городом-героем назван в приказе № 20 Верховного главнокомандующего от 1 мая 1945 года
  2. ↑ Указ о вручении медали «Золотая Звезда»; городом-героем назван в Указе Президиума Верховного Совета СССР от 21 июня 1961 года «Об учреждении медали „За оборону Киева“»

Ленинград

Ленинград каланы курчаары 1941 јылда сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде башталган. Каланыҥ эл-јоны 900 кӱнге торолоп, тоҥып, бомбалаштыҥ алдында јӱрген[12]. 1 млн кӧп кижи корогон. Каланыҥ эли кандый да кӱч болзо, оборонный предприятияелерде иштеп, албаты ополчениеде јуулашкан. Кызыл Черӱ каланы 1944 јылда чаган айдыҥ 27-чи кӱнинде учына јетире јайымдаган[13].

Одесса

73 кӱнге Одессаны (1941) корулаар тартыжу — Кызыл Черӱ јуучылдардыҥ ла кала јоныныҥ турумкайыныҥ темдеги. Красноармеецтер Одесса алдында ӱч айга шыку ӧштӱлерди токтоткон. Вермахт ондо 30 муҥ кижи јылыйткан, 200-теҥ артык самолёт ло 100 танкв[14].

Керчь

Керчьте согуштар Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизине эҥ канду јуулардыҥ бирӱзи болгон. Кала эки катап ӧштӱниҥ колына кирген, (1941 јылда јаҥар ла 1942 јылда кӱӱк айларда) немец авиация каланы јок эдип бызып салган[15]. 1944 јылда кандык айдыҥ 11-чи кӱнинде красноармеетер Керчти јайымдаган. Кавказ учун јуу-согушта (1942—1943) гитлердиҥ черӱлерин оодо согуп, Кызыл Черӱ Таман јарымортолыктаҥ баштап, Крым јарымортолыкты јайымдап баштаган[16].

Москва

Москва учун јуу-согуш 1941-1942 јылдарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Јеҥӱге сыныккан ӧйи болот. Кызыл Черӱ ичкерлеп, ӧштӱлерди 250 км јерге кайра таштаган, оккупациянаҥ ондор муҥ тоолу калалар, јурттар, деремнелер јайымдалган[17][18].

Смоленск

Смоленск вермахттыҥ Москвага ууланган тӧс черӱниҥ јолында болгон. Кала 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде эҥ озо бомбардировкага табарткан. 1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 10-чы кӱнинде Смоленский согуш башталып, сыгын айдыҥ 10-чы кӱнине јетире болгон. Кызыл черӱде јаан јылыйту-чыгым болгон, је сооктор тӱжерге јетире ӧштӱни ӧткӱрбей токтоткон. Онойдо «Барбаросстыҥ» планы бӱтпеген[19].

Новороссийск

Новороссийск Таман јарымортолыкты јайымдаарда тӧс јерде болгон. Крыма ичкерлеер операцияда Кызыл Черӱ тыҥ удурлашкан да болзо, немец вермахт 1942 јылда каланыҥ кӧп јанын колго алган. Је, 1943 јылда кочкор айдыҥ 4-чи кӱнинде Кызыл Черӱниҥ десанты Новороссийсктыҥ тӱштӱк јанында плацдармды (Малая Земля) колго алып, 225 кӱнге баатырлык тартышкан[20].

Брестте шибее

«Барбаросс» операциязы аайынча баштапкы табару (1941 јыл кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱни) 4:15 саатта башталган, баштапкы артиллерий табару Брестте шибееге келип тӱшкен. Немец черӱлердиҥ кӱчи, тоозы канча катап кӧп тӧ болзо, Кызыл Черӱ вермахттыҥ черӱлерин бир айга токтодо туткан, Гитлер СССР-ды тӱрген ал согор дегени бызылган. Оккупация ӧйинде Брест областьта 200 муҥнаҥ артык улус божогон[21].

Севастополь

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде Севастополь кала бажынаҥ ала фашист авиацияныҥ табаруларына алдырткан. Севастопольды корулаар согуштар, Крым учун Кызыл Черӱ ле тургун эл-јон 250 кӱн тартышкан. Фашисттер 300 муҥ кижи јылыйткан[22].

Волгоград (Сталинград)

Сталинградта јуу-согуш, 1942 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ ортозынаҥ ала 1943 јылдыҥ кочкор айыныҥ бажына јетире эҥ ле јаан канду согуштардыҥ бирӱзи болуп јат. Немец фашисттер тоолу ла неделеге каланы колго аларга сананган, је согуш 200 кӱнге улалган. Учында ӧштӱ курчаткан, генерал Паулюс (6-чы черӱниҥ командующийи, «Барбаросс» планныҥ авторлорыныҥ бирӱзи) олјого кирген[10].

Тула

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде Тула фашист ӧштӱниҥ јолында бистиҥ тӱштӱк форпост болгон. Тульский корулаш операция — Тӧрӧл учун јууда јаан учурлу согуштардыҥ бирӱзи. Ол согуш 1941 јылда ӱлӱрген айдыҥ 29-чы кӱнинеҥ ала јаҥар айдыҥ 5-чи кӱнине јетире улалган. Айландыра ӧштӱге курчаткан да болзо, кала ӧштӱ колына кирбеген. Онойдо, 1942 јылда Тула ла Тульский область бӱдӱнге јайымдалган[23].

Мурманск

1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде бомбалаш башталган. Фашисттер табарган ӧйдӧ Мурманск кала бӱдӱнге бызылган, је каланыҥ эл-јоны ла Кызыл Черӱ ӧштӱге оккупировать эдерге бербеген. Онойдо, 1944 јылда ӱлӱрген айда Кызыл Черӱ јарым айга Заполярьеде немец черӱни јоголткон[24].

Киев

Киевте Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажынаҥ ала согуштар ӧткӧн. Киевский стратегиялык коруланар операция 72 кӱн ӧдӱп, вермахттыҥ каланы тӱрген алар планын быскан. Канду согуштар ӧдӱп кала оккупацияга кирген, (бастыра јаба) 700 кӱннеҥ ажыра. 1943 јылда јаҥар айда каланы Кызыл Черӱ оккупациянаҥ јайымдаган[25].

Минск

Минск кала оккупацияда 1100 кӱн болгон. Бу ӧйдӧ мында немец черӱлерге удура партизандардыҥ јажытту кыймыгузы башталган, (Гомель область). Минскте текши албатылык удурлажар кыймыгуга телекейлик тӱӱкиде јааныла тӱҥейи јок. 1943 јылда оккупацияда болгон јердиҥ тал ортозынаҥ јаан јерди партизан отрядтар јайымдаган. 1944 јылда јаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде Минский ичкерлеер операцияла Кызыл Черӱ каланы бӱдӱнге јайымдаган[26].

Кереес обелисктар ла стелалар

  • «Герой кала Волгоградка» стела

    «Герой кала Волгоградка» стела

  • «Герой кала Киевке» обелиск

    «Герой кала Киевке» обелиск

  • «Герой кала Ленинградка» обелиск

    «Герой кала Ленинградка» обелиск

  • «Герой кала Минскке» обелиск

    «Герой кала Минскке» обелиск

  • «Герой кала Москвага» обелиск

    «Герой кала Москвага» обелиск

  • «Герой кала Одессага» обелиск

    «Герой кала Одессага» обелиск

  • «Герой кала Севастопольго» обелиск

    «Герой кала Севастопольго» обелиск

Мемориалдар

  • Волгоградта мемориал

    Волгоградта мемориал

  • Керчьте мемориал

    Керчьте мемориал

  • Киевте мемориал

    Киевте мемориал

  • Москвада мемориал

    Москвада мемориал

  • Мурманскта аллея

    Мурманскта аллея

  • Севастопольдо мемориал

    Севастопольдо мемориал

  • Смоленскте мемориал

    Смоленскте мемориал

  • Тулада мемориал

    Тулада мемориал

  • Новороссийскте мемориал

    Новороссийскте мемориал

СССР филателиязында Герой калалар, 1965 јыл

Онойдо ок кӧр

Ајарулар

  1. ↑ Сталин И. В. Сочинения / Редактор: Титов А. И. — М: ИТРК, 2010. — Т. 15, ч 1. — С. 218—221. — ISBN 978-5-8801-0260-0.
  2. ↑ 1 2 3 Город-герой. Kremlin.ru. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  3. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1965 г. N 3560-VI "О присвоении городу Москве почетного звания "Город-Герой". ГАРАНТ. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  4. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1965 г. N 3566-VI "Об утверждении Положения о высшей степени отличия - звании "Город-Герой" (с изменениями и дополнениями). ГАРАНТ. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  5. ↑ Приказ Верховного Главнокомандующего от 1 мая 1945 г. №20. Президентская библиотека им. Б.Н. Ельцина. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  6. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 21.06.1961. Libussr.ru|Интернет архив законодательства СССР. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  7. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1965 г. N 3566-VI "Об утверждении Положения о высшей степени отличия - звании "Город-Герой" (с изменениями и дополнениями). ГАРАНТ. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  8. ↑ 1 2 Что известно о почетных званиях городов в России. ТАСС (5 сыгын ай 2022). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  9. ↑ "Города-герои": история статуса, критерии присвоения звания и награды. ТАСС (7 кӱӱк ай 2015). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  10. ↑ 1 2 3 Николаева Н. 12 городов-героев и Брестская крепость. Regnum (9 кӱӱк ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  11. ↑ В Совете Федерации российским городам–героям вручены памятные «Мечи Победы». Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации (8 кӱӱк ай 2015). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  12. ↑ День снятия блокады Ленинграда: дата, история полного освобождения города. РИА Новости (23 чаган ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  13. ↑ Наводничая А. Города-герои. Ленинград. Regnum (5 кӱӱк ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  14. ↑ 5 августа 1941 года началась героическая 73-дневная оборона Одессы. Российское историческое общество (5 куран ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  15. ↑ В Керчи с почестями перезахоронили останки 253 красноармейцев, освобождавших город. ТАСС (3 јаҥар ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  16. ↑ Наводничая А. Города-герои. Керчь. Regnum (8 кӱӱк ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  17. ↑ Клещенко А. В чём разница между «городом-героем» и «городом воинской славы»?. Аргументы и Факты (8 кӱӱк ай 2014). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  18. ↑ Переломный момент Великой Отечественной войны - Битва за Москву. Всероссийское детско-юношеское военно-патриотическое общественное движение ЮНАРМИЯ (7 сыгын ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  19. ↑ Город-Герой Смоленск. Федеральная служба государственной статистики по Смоленской области. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  20. ↑ Насртдинова Ю. Город-герой Новороссийск. Россия Сегодня. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  21. ↑ Наводничая А. Города-герои. Брестская крепость. REGNUM (1 кӱӱк ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  22. ↑ Оборона Севастополя в годы Великой Отечественной войны. РИА Новости (7 кандык ай 2015). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  23. ↑ Тульская оборонительная операция. Российское общество «Знание». Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  24. ↑ Серова П. Города-герои. Мурманск. REGNUM (7 кӱӱк ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  25. ↑ Город - Герой Киев. Всероссийский государственный университет юстиции. Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.
  26. ↑ Неоценим вклад белорусского народа в достижение Великой Победы. Организация Договора о коллективной безопасности (17 кандык ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2023.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Герой_калалар&oldid=571829"