Јылаҥаш ӧзӧктӧ петроглифтер

Јылаҥаш ӧзӧктӧ петроглифтер
Јылаҥаш ӧзӧктӧ петроглифтер
Јуруктардыҥ тоозы	30 000 артык
Не јуралган	аҥдаштыҥ сценалары
Ачкан ӧйи	1881 јыл
Турган јери
	50°01′12″ с. ш. 88°30′21″ в. д.HGЯO
Ороон	Россия;
РФ субъекти	Алтай Республика
	Јылаҥаш ӧзӧктӧ петроглифтер
	Јылаҥаш ӧзӧктӧ петроглифтер
	Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Јылаҥаш суу ӧзӧгиниҥ ташта јурамалдары (орус. Петроглифы долины реки Елангаш) — таштарда кӧп тоолу јурамалдар, Кош-Агаш аймата Алтай Республикада.

Ачылталар ла шиҥдегениниҥ тӱӱкизи

Чуйдыҥ јолы тударга аткарылган инженер М.А. Брещинский 1881 јылда петроглифтердиҥ комплексин ачкан^[1].

1960 јылдардыҥ учы јаар Туулу Алтайда таштарда эдилген јуруктарды шиҥдеер ишти Тӱӱкиниҥ, филологияныҥ ла философияныҥ Институдыныҥ СО РАН-ныҥ директоры А.П.Окладников баштаган. Бу тема аайынча иштерин анайда ок Е.А.Окладникова, В.Д.Запорожская, Э.А.Скорынина, В.Д.Кубарев, Г.В.Кубарев, Э. Якобсон ло оноҥ до ӧскӧлӧри кепке базып чыгаргандар. 1969—1985 јылдардыҥ туркунына 30 000 јуруктардыҥ копиялары эдилген, је олордыҥ талортозы эмдиге јетире кепке базылып чыккалак^[2].

Јурамал

Јылаҥаш (суу) эки јандай јараттарында узуны 18 километр, тууразыныҥ јалбагы 1,5 километр јерде петроглофтер туштайт. Јуруктар јаан корум таштарда, калын тоштыҥ алдында јаткан, плейстоцен ӧйинде бычылган таштарды ойып эдилген. Јуруктар, кӧп сабазында, тууралай барган тегериксимек ле тӱс эттирте тошко јыжылып калган таштарда болот. Јылаҥаш сууныҥ јалаҥдарында Таштарда јууралган кеендиктиҥ кереези учурал болуп, кӧп каттардаҥ турган, оныҥ эдилген ӧйлӧрин чокымдаары — чыҥдый эдилген шиҥжӱӱ ле чокым хронологиялык классификация эдетен керек болот.^[3] Јылаҥаштыҥ петроглифтерин келиштире ӱч јаан хронологиялык группага бӧлиирге јараар:

досакский
сакский
тӱрк ^[3]

Јуруктарда јаантайын учурар сюжеттер: аҥдаш ӧйинде учурап турган тындулар ла олорго аҥдаган сценалар. Теке, јуҥма, куча, булан, элик, ат, бука, сарлык, тӧӧ, булан, ирбис ле оноҥ до ӧскӧ јерлик ле азыранты тындулар, анайда ок атту улус, ок-јаалу улус, кошту аттар ла јуучылдар.

Анчада ла, Тӱндӱк Евразияда тузаланып турган "јалбайган" ("распластанной") проекциязында чылап, јуралган тергелердиҥ јуруктарын темдектеер керек. Бастыра 80-неҥ ажыра јурук керегинде бичимел эдилген^[4]. Не-немени андый эп-арга ажыра таштагы јуруктарда кӧргӱскени, Евразияныҥ туулык-чӧлдик (горно-степной) талаларында кӱлер ӧйликте тузаланган.

Андый кӧп јуруктар бу јерде нениҥ учун јуулганы керегинде бирлик шӱӱлте јок. Бир бӧлӱк шиҥжӱӱчилердиҥ јартаганыла болзо, мында јебрентик ӧйдӧ Туулу Алтайды ээленгендердиҥ агару чӱм-јаҥын ӧткӱретен јери болгон. Ӧскӧ шиҥжӱӱчилердиҥ јартаганыла, јебрентик ӧйдӧ бу јол Монгол ло Сибирь ортодогы јолдыҥ бир бӧлӱги болгон.Тӱштӱк Чуйдыҥ тууларлу сындарыныҥ боочыларын ашкан кийнинде арып-чылаган улуска ла кош артынган тындуларга амыралтаныҥ јери болгон.

Јууктардыҥ кӧмзӧзи

Јылаҥашта Ленинниҥ Јуругы
Башка-башка ӧйликтиҥ Јуруктарыла кееркеткен панно
Скиф-сибир стиль Аҥ
Кӱлер ӧйликтиҥ тергени
Бизон? ле Газель?
Булан
Кӱндӱ бука
Туулык абра
Јебрен Тӱрк ӧйликте аҥдаганыныҥ сценазы^[5]
Скиф ӧйликтиҥ аҥдары
Какай
Ат
Аҥ
Бука
Јебрен тӱрк атту кижи

Ајарулар

↑ методическое пособие. Петроглифы долины р. Елангаш (Дьалангаш). Архивировано 23 тулаан ай 2017 года.
↑ Е.А. Окладникова, М.Б. Слободзян. Наскальные рисунки северных склонов Южно-Чуйского хребта(Горный Алтай) // Электронная библиотека Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого. — С. 10.
↑ ¹ ² Окладников, 1979, с. 9.
↑ М.Б. Слободзян. Изображения колесниц в петроглифах Алтая (местонахождения Елангаш и Калбак-Таш-I.
↑ Г.В. Кубарев. Древнетюркские петроглифы Елангаша (Юго-Восточный Алтай) // Институт археологии и этнографии СО РАН. — 2016. — С. 321. — ISSN 2227-6548.

Литература

А. П. Окладников, Е. А. Окладникова, В. Д. Запорожская, Э. А. Скорынина. коллективная монография / Петроглифы долины реки Елангаш. — Новосибирск: 1979. — 137 с.
Кубарев В. Д., Маточкин Е. П,. Петроглифы Алтая. — ИАиЭ СО, 1992. — 123 с.
А. Окладников. Открытие Сибири. — М.: Молодая гвардия, 1979. — 224 с.

Тайантылар

Долина реки Елангаш (орус.). camp-altai.ru. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 23 кӱни, 2019. Архивировано тулаан айдыҥ 21 кӱни, 2019 јыл.

[1] методическое пособие. Петроглифы долины р. Елангаш (Дьалангаш). Архивировано 23 тулаан ай 2017 года.

[2] Е.А. Окладникова, М.Б. Слободзян. Наскальные рисунки северных склонов Южно-Чуйского хребта(Горный Алтай) // Электронная библиотека Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого. — С. 10.

[_c70756132d3c5a84-3] ¹ ² Окладников, 1979, с. 9.

[4] М.Б. Слободзян. Изображения колесниц в петроглифах Алтая (местонахождения Елангаш и Калбак-Таш-I.

[5] Г.В. Кубарев. Древнетюркские петроглифы Елангаша (Юго-Восточный Алтай) // Институт археологии и этнографии СО РАН. — 2016. — С. 321. — ISSN 2227-6548.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]