Талдураныҥ аҥы
| Талдураныҥ аҥы Талдуринский оленный камень | |
|---|---|
 Талдураныҥ аҥду тажы | |
| Культура | кӱлер чак |
| Јуруктардыҥ тоозы | 28 |
| Не јуралган | тындулардыҥ сӱри |
| Ачкан ӧйи | 2017 јыл |
| Турган јери | |
| 49°58′17″ с. ш. 88°08′00″ в. д.HGЯO | |
| Ороон |
|
| РФ субъекти | Алтай Республика |
Талдураныҥ аҥы (орус. Талдуринский олень) — Талдура сууныҥ јарадында кайада јуралган јурук, Кош-Агаш аймактыҥ јеринде Алтай Республикада.
Јурамал
Бу јаан мореный чӧйбӧк бӱдӱмдӱ кереес таш, кеми 5х3,5х1,8 м, чӧйбӧк таштыҥ бажы кӱнчыгыш-кӱнбадыш чийӱде јадат. Јуруктар тӱштӱк јанында келтейип калган тӱс таштардыҥ ӱстинде јуралган. Петроглифтердиҥ композициязыныҥ кеми 3,1х1,7 метр. Таштыҥ ӱстинде бастыра јаба 28 јурук бар. Јуруктарды тыҥ кийдире сокпой, јӱк ле тындуныҥ оборын кӧргӱзе јураган. Мында текелер, бир канча букалар ла бир кижиниҥ оборы јуралган.
Эҥ ле јаан эдип аҥныҥ бӱдӱми јуралган. Бу јурук аҥныҥ таштарында монгол-забайкал марла (стиль) јуралган[1]. Јуруктыҥ кеминиҥ узуны 170 см, оныҥ учун Туулу Алтайда бу эҥ ле јаан јуруктардыҥ бирӱзи деп чотолот. Аҥды тургуза, јӱзи чокышка (орус. клювовидная морда) тӱҥей, эки јаан мӱӱстӱ эдип јураган. Оныҥ јанында тижи аҥныҥ оборы ташта согулган. Бу, байла, јаҥыс композиция деп темдектелет.
Тӱҥейлештер
Алтайда јуражыла бу јуруктарга тӱҥей композициялар Туру Алты деп ӧзӧктӧ бар. Кайада јуралган композицияда онго јуук огош јуруктардыҥ ортозында эки аҥныҥ јуругы бар. Јаан оборлу мӱӱстерлӱ иркек аҥ, оныҥ јанында мӱӱс јок тижи аҥ јуралган. Аҥныҥ кеми 93 см, оныҥ ӱсти јанында јуралган тижи аҥныҥ оборы огош[2]. Јуруктар Јылагаш, Ирбистӱ, Чаган суулардыҥ јараттарынаҥ араак јок ӧзӧктӧрдӧ јуралган петрографиялык комплекстердиҥ јуруктарына тӱҥей[3].
Монгол Алтайда эҥ ле јаан, кеми 126 см ла 115 см аҥдардыҥ јуругы Цагаан-Салаа, онойдо ок Хар-Салаа комплекстерде бар[4].
Датировказы
Алтай ла Монголдыҥ кайа таштарында согуп јураган јуруктар, шиҥжӱӱчилер кӱлердиҥ эпохазына (II муҥ б. э. озо, экинчи бӧлӱги) кийдирип турган петроглифтердиҥ композицияларына тӱҥей деп айдат. Оныҥ учун шиҥжӱӱчилер бу јуруктар бу ӧйдӧ јуралган деп тургускан[1].
Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
Јаан изӱ айда таҥдак тушта јаан таш
Јуруктар кӧчӱрип јураар плёнка
Улустыҥ јуруктары масшттабка
Примечания
- ↑ 1 2 Кубарев, 2017.
- ↑ Кубарев В.Д. Древние изваяния Алтая (оленные камни). — Наука, 1979. — С. 120.
- ↑ Черемисин Д.В. Стиль оленных камней в петроглифах Алтая. — Новосибирск: ИАЭТ СО РАН, 1998. — С. 609—614.
- ↑ Кубарев В.Д., Цэвээндорж Д., Якобсон Э. Петроглифы Цагаан-Салаа и Бага-Ойгура (Монгольский Алтай). — Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН, 2005. — 640 с.
Литература
- Кубарев Г.В. Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий / «Оленный камень» из долины реки Талдура (Юго-Восточный Алтай). — Новосибирск: Институт археологии и этнографии СО РАН, 2017. — 344 с.
| Алтайдыҥ археологиялык объекттери | |
|---|---|
| |
