Алтай бичик-билик

Рувики сайттаҥ

Алтай бичик-билик (орус. Алтайская письменность) — алтай тилге керектӱ бичик-билик. Канча катап реформа ӧдӱп, бир канча графикалык тӧзӧлгӧлӱ болгон. Эмдиги ӧйдӧ алтай бичик-билик кириллицага тайанып тургузылган. Алтай бичик-биликтиҥ тӱӱкизинде 3 этап:

Текст на алтайском
  • 1929 јылга јетире — кириллицага тайанган;
  • 19291938 јылдарда — латин алфавитке тайанган;
  • 1938 јылдаҥ ала — эмиги ӧйдӧ кириллицага тайанат.

Алтай литературный тил ле бичик-биликтиҥ тӧзи алтай тил бойы. Ого коштой алтай тилдиҥ наречиелерине башка вариант бичик-биликтер бар.

Миссионерлердиҥ алфавиди

1840 јылдарда алтай тилдиҥ бичик-билигин Алтайский духовный миссияныҥ миссионерлери тургускан. Бу бичик-билик кириллицага тайанган, литературный тилдиҥ тӧзӧлгӧзи эдип телеут диалектти талдаган.[1]

1865 јылда Санкт-Петербургта баштапкы бичиктер алтай тилле чыккан — «Земная жизнь Господа нашего Иисуса Христа» ла «Беседы готовящемуся к святому крещению: об истинном Боге и истинной вере». 1868 јылда баштапкы алтай букварь чыккан[2]. Бу бичиктӧс-букварьдыҥ алфавидине бастыра таныктарды революциянаҥ озо болгон орус алфавиттеҥ алган болгон (ё ле ѵ ӧскӧ), онойдо ок знактар кошкон ıо̂, к̄, н̄, ӧ, ӱ. Миссионерский алфавитле 1917 јылдаҥ озо серикпениҥ кӧчӱрилген бичиктери, бичиктӧс-букварьлар, школдо кычырар бичиктер, М. В. Чевалковыҥ тоолу художественный бичимелдери бичилген.[1]

Алтай духовный миссияныҥ алфавиди кажы ла катап бичик чыгарар тушта башкаланган. Мынайып, «Алтай букварь» 1882 јылда, Казанда мындый алфавит чыгарган: А а, Б б, Г г, Д д, Е е, Ж ж, З з, І і, Й й, Ј ј, К к, Л л, М м, Н н, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӳ ӳ, Ч ч, Ш ш, Ы ы. В «Алтай балдарды грамотага ӱредер азбука» (Том-Тура, 1896) І і буква јок болгон, И и, Э э болгон. XX-чи чактыҥ бажында Ӳ ӳ солынган Ӱ ӱ.

1917 јылда Орус революцияныҥ кийнинде алтай тилле бичиктер чыгарары 1921 јылда улалган, бу јылда јаан улуска бичиктӧс-букварьчыккан«Кызыл кӱн»[2]. Бу бичиктӧс-букварьда миссионерскийге тӱҥей алфавит тузаланган.

1922 јылдаҥ ала литературный алтай тилдиҥ тӧзӧлгӧзи телеут диалекттеҥ алтай диалектке кӧчӱрилген, кӧп саба алтай улус алтай диалектле куучындажып турганы учун.[3] Ол ло тушта алтай алфавитке орус алфавиттеҥ таныктар кошкон[4]: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Ј ј, Е е, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

Революцияныҥ кийнинде јылдарда алтай эл-јон эскимонгол бичишке кӧчӧрин шӱӱшкен.[5].

Латиницага тайанган алфавит

Алтай латинизированный алфавит (19291938)

СССР-да албатылардыҥ бичик-билигин латинизацияга кӧчӱрип, 1920 јылдардыҥ учында алтай алфавит латиницага тайанган. 1928 јылда јаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде Бастырасоюзтыҥ тӧс комитединиҥ Билимдик совединиҥ јуунында јӧптӧлгӧн. «Јаҥы тӱрк алфавит» деп докладты Ойрот автоном областьтыҥ областной комитединиҥ јаҥы тӱрк алфавиттиҥ председатели М. Кочеева кычырган[6]. 1931 јылда латинизированный алфавитти јӧптӧгӧн, бӱдӱми мындый болгон[4]:

A a B ʙ C c Ç ç D d E e F f G g I i J j
K k L l M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p R r S s
Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь

Кириллицага тайанган алфавит

СССР-да 1930-чы јылдардыҥ учында кириллизация башталган, бичик-билик кириллицага тайанып баштаган. 1938 јылда СССР-дыҥ албатылар ортозында тилдиҥ ле бичик-биликтиҥ Тӧс НИИ-зи кириллицага тайанган алтай алфавит чыгарган. Бу алфавит 33 таныкты орус алфавиттеҥ алган, ӱстине Дь дь ла Ҥ ҥ кожулган. НИИ-ниҥ јуунында бу проектти јаратпаган, мында алтай тилдиҥ аҥылу табыштары — [ӧ] лӧ [ӱ] јок болгон. Ол таныктарды Ё ё ло Ю ю букваларга солыырга сананган. Тил ле бичик-биликтиҥ НИИ-зи 4 танык кожорын јӧптогӧн: Дь дь, Нъ нъ (Ҥ ҥ ордына), Ӧ ӧ лӧ Ӱ ӱ. Алтайда бу вариантты јаратпаган, баштапкы вариантты артыргызып салар, Ҥ ҥ-ды Н' н' этире солыыр[4].

Бу алфавитте једикпестер болгон, 1940 јылда бу сурак ойто кӧдӱрилген. 1944 јылда реформаны бӱдӱрген. Ё ё ле Ю ю таныктар [ӧ] лӧ [ӱ] болгон, олордыҥ ордына Ӧ ӧ' лӧ Ӱ ӱ таныктарды тургускан. «Диграф» Дь дь солыган Ј ј, Н' н знакты Ҥ ҥ. Бу ла ӧйдӧ алтай сӧстӧрдӧ буквалар Ё ё, Ю ю, Я я буквосочетаниелерге солунган йа, йо, йу (темдектезе кая → кайа, коён → койон). Ё ё, Ю ю, Я я таныктар артып калган, орус сӧстӧрдӧ. Алтай алфавит канча реформаныҥ кийнинеҥ «миссионерский» вариантка келген, эмдиги ӧйгӧ јетире арткан[4].

Эмдиги ӧйдӧ алтай алфавит[4]:

А а Б б В в Г г Д д Ј ј Е е Ё ё Ж ж З з
И и Й й К к Л л М м Н н Ҥ ҥ О о Ӧ ӧ П п
Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Алтай тилдиҥ ӧскӧ наречиелериниҥ алфавиттери

1933 јылда баштапкы катап куманды диалект бичик-биликти тӧзӧӧрине куманды букварь чыгарган латинский графический тӧзӧлгӧлӱ. Куманды алфавит алтайдаҥ Ç ç буква јогыла аҥыланган[7]. 1990 јылда русско-кумандинский разговорник кириллицала чыккан, оныҥ кийнинеҥ ӧскӧ куманды бичимелдер чыккан. Эмдиги ӧйдиҥ куманды алфавитте орус алфавиттеҥ 33 танык, онойдо ок буквалар Ғ ғ, Ҥ ҥ, Нь нь, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[8].

2005 јылда чыккан «Азбука кумандаҥ» деп изданиеде, знакты Нь нь солынган Њ њ. М. Б. Петрушова куманды алфавитке знактар Ғ ғ, ɣ, Ћ ћ, Қ қ, Њ њ, Ҥҥ, Ӧӧ, Ӱӱ кошкон[9].

Телеҥит диалектле баштапкы тексттер 1990 јылда «Алтайдыҥ чолмоны» газетте чыккан — ондо алтай тилдиҥ алфавидин тузаланган. 1990-чы јылдардыҥ бажында Кемеровский областьта чыккан изданиелерде орус алфавит тузаланган, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ, Т' т' знактар кожулган[10]. 2000 јылда телеҥит бичик-билик јаранып барган, эмдиги телеҥит алфавитте 33 орус буква, кожулгандары Ғ ғ, Ј ј, Қ қ, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[11]. База бир телеҥит алфавиттиҥ вариантында Ғ ғ буква јок [12].

Туба тилдиҥ бичик-билигиниҥ баштапкы проектинде XXI-чи чактыҥ бажында 33 орус таныктаҥ ӧскӧ Ғ ғ, ү, Ј ј, Җ җ, Қ қ, Ҥ ҥ, Њ њ, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ таныктар кожулган[13]. 2019 јылда чыккан русско-тубаларский разговорникте тӱҥей алфавит кӧргӱзилген, буква ү јок, Љ љ и Ҷ ҷ кожулган[14].

Чалканду диалектте баштапкы бичик сӧзлик 2008 јылда чыккан. Орус алфавиттеҥ ӧскӧ таныктар кожулган Ӷ ӷ, Ј ј, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[15]. 2014 јылда чалканду диалектле бичиктӧскӧ приложение чыккан, ондо ӧскӧ вариант тузаланган: А а, Б б, В в, Г г, Ғ ғ, Д д, Ј ј, Е е, Ж ж, З з, И и, й, К к, Қ қ, Л л, М м, Н н, Њ њ, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ш ш, Щ щ, Ы ы, Э э[16].

Алфавиттер тӱҥейлештирген таблица

Алфавиттер тӱҥейлештирген таблица[4]

Миссионерский
кириллица
Кириллица
1922-1928
Латиница
1928-1938
Кириллица
1938-1944
Эмдиги ӧйиҥ
кириллица
А а А а А а А а А а
Б б Б б B в Б б Б б
- В в V v В в В в
Г г Г г G g Г г Г г
Д д Д д D d Д д Д д
J j Ј ј Ç ç Дь дь Ј ј
Е е Е е Е е Е е Е е
- - - Ё ё Ё ё
Ж ж Ж ж Ƶ ƶ Ж ж Ж ж
З з З з Z z З з З з
I i И и I i И и И и
Й й Й й J j Й й Й й
К к, К̅ к̅ К к K k К к К к
Л л Л л L l Л л Л л
М м М м M m М м М м
Н н Н н N n Н н Н н
Ҥ ҥ, Н̄ н̄ Ҥ ҥ Ꞑ ꞑ Н' н' Ҥ ҥ
O o O o O o O o O o
Ӧ ӧ Ӧ ӧ Ө ө Ё ё Ӧ ӧ
П п П п P p П п П п
Р р Р р R r Р р Р р
С с С с S s С с С с
Т т Т т T t Т т Т т
У у У у U u У у У у
Ӱ ӱ Ӱ ӱ Y y Ю ю Ӱ ӱ
- Ф ф F f Ф ф Ф ф
- X x X x X x X x
- Ц ц - Ц ц Ц ц
Ч ч Ч ч C c Ч ч Ч ч
Ш ш Ш ш Ş ş Ш ш Ш ш
- Щ щ - Щ щ Щ щ
- - - ъ ъ
Ы ы Ы ы Ь ь Ы ы Ы ы
- - - ь ь
- Э э - Э э Э э
- - - Ю ю Ю ю
- - - Я я Я я

Ајарулар

  1. 1 2 В. Н. Тадыкин. Орфография алтайского языка // Орфографии тюркских литературных языков СССР. — М.: Наука, 1973. — С. 63—76.
  2. 1 2 Основные даты истории книги Алтая (недоступная ссылка). Национальная библиотека Республики Алтай. Дата обращения: кочкор айдыҥ 8 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 2 кӱни, 2015 јыл.
  3. Ойротско-русский словарь / Н. А. Баскаков. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1947. — С. 223. — 312 с.
  4. 1 2 3 4 5 6 А. Тыбыкова. Об усовершенствовании и унификация алфавита алтайского языка (орус.) // Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. — М.: Наука, 1972. — С. 41—48.
  5. М. С. Каташев. Национально-языковое строительство в Горном Алтае в 1920-1930-е гг.: опыт, история, проблемы. — Язык и культура алтайцев: современные тенденции развития. — Горно-Алтайск, 2016. — С. 109—116. — 260 с. — 350 экз. — ISBN 978-5-903693-32-0.
  6. Новый алтайско-тюркский алфавит // Культура и письменность востока. — Баку, 1929. — Вып. 4. — С. 188—190.
  7. N.A. Kalanakov, K.I. Filatov. Kumandь вukvar. — Novosibirsk, 1933. — 2000 экз.
  8. Л. М. Тукмочев, М. Б. Петрушова, Е. И. Тукмачева. Кумандинско-русский словарь. — Бийск: Бийский котельщик, 1995. — 150 с. — ISBN 5-87643-004-8.
  9. И. Селютина. Фонологические системы североалтайских тюркских языков и проблема разработки алфавитов. — Dilleri ve Kültürleri Yok olma Tehlikesine Maruz Türk Toplulukları Bildirileri. — Ankara, 2013. — P. 457—464. — ISBN 978-975-491-352-1.
  10. Д. М. Токмашев. Из истории литерализации телеутского языка // Вестник Башкирского университета. — 2016. — Т. 21, № 4. — С. 1009—1016. — ISSN 1998-4812.
  11. Токмашев Н. Г., Токмашев Д. М. Телеңет тили. Телеутский язык. — Кемерово: "Скиф", 2008. — С. 6. — 140 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-85905-367-4.
  12. Л. Т. Рюмина-Сыркашева, Н. А. Кучигашева. Телеутско-русский словарь = Телеут-орус сӧзлик. — Кемерово: Кемеровское кн. изд-во, 1995. — С. 5. — 120 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7550-0417-X.
  13. С. Б. Сарбашева. К проблеме создания алфавита для северных этносов Алтая // Тувинская письменность и вопросы исследования письменностей и письменных памятников России и Центрально-Азиатского региона. — Кызыл - Абакан, 2010. — Т. I. — С. 151—153. — ISBN 978-5-7091-0441-9.
  14. Как это сказать по-тубаларски: русско-тубаларский разговорник / А. С. Тодожокова, А. С. Кучукова. — Горно-Алтайск : «Алтын-Туу», 2019. — 120 с. — 300 экз.
  15. О. Н. Пустогачева. Челканско-русский тематический словарь. — СПб.: Филиал изд-ва «Просвещение», 2008. — 111 с. — ISBN 978-5-09-019905-6.
  16. О. Н. Пустогачева, Н. Б. Тайборина. Бичиктӧскӧ. Шалғануғ тилле кожулта. 1 класс. — 2014. — С. 3.

Тайантылар