Алтай бичик-билик
Алтай бичик-билик (орус. Алтайская письменность) — алтай тилге керектӱ бичик-билик. Канча катап реформа ӧдӱп, бир канча графикалык тӧзӧлгӧлӱ болгон. Эмдиги ӧйдӧ алтай бичик-билик кириллицага тайанып тургузылган. Алтай бичик-биликтиҥ тӱӱкизинде 3 этап:
- 1929 јылга јетире — кириллицага тайанган;
- 1929—1938 јылдарда — латин алфавитке тайанган;
- 1938 јылдаҥ ала — эмиги ӧйдӧ кириллицага тайанат.
Алтай литературный тил ле бичик-биликтиҥ тӧзи алтай тил бойы. Ого коштой алтай тилдиҥ наречиелерине башка вариант бичик-биликтер бар.
Миссионерлердиҥ алфавиди
1840 јылдарда алтай тилдиҥ бичик-билигин Алтайский духовный миссияныҥ миссионерлери тургускан. Бу бичик-билик кириллицага тайанган, литературный тилдиҥ тӧзӧлгӧзи эдип телеут диалектти талдаган.[1]
1865 јылда Санкт-Петербургта баштапкы бичиктер алтай тилле чыккан — «Земная жизнь Господа нашего Иисуса Христа» ла «Беседы готовящемуся к святому крещению: об истинном Боге и истинной вере». 1868 јылда баштапкы алтай букварь чыккан[2]. Бу бичиктӧс-букварьдыҥ алфавидине бастыра таныктарды революциянаҥ озо болгон орус алфавиттеҥ алган болгон (ё ле ѵ ӧскӧ), онойдо ок знактар кошкон ıо̂, к̄, н̄, ӧ, ӱ. Миссионерский алфавитле 1917 јылдаҥ озо серикпениҥ кӧчӱрилген бичиктери, бичиктӧс-букварьлар, школдо кычырар бичиктер, М. В. Чевалковыҥ тоолу художественный бичимелдери бичилген.[1]
Алтай духовный миссияныҥ алфавиди кажы ла катап бичик чыгарар тушта башкаланган. Мынайып, «Алтай букварь» 1882 јылда, Казанда мындый алфавит чыгарган: А а, Б б, Г г, Д д, Е е, Ж ж, З з, І і, Й й, Ј ј, К к, Л л, М м, Н н, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӳ ӳ, Ч ч, Ш ш, Ы ы. В «Алтай балдарды грамотага ӱредер азбука» (Том-Тура, 1896) І і буква јок болгон, И и, Э э болгон. XX-чи чактыҥ бажында Ӳ ӳ солынган Ӱ ӱ.
1917 јылда Орус революцияныҥ кийнинде алтай тилле бичиктер чыгарары 1921 јылда улалган, бу јылда јаан улуска бичиктӧс-букварьчыккан«Кызыл кӱн»[2]. Бу бичиктӧс-букварьда миссионерскийге тӱҥей алфавит тузаланган.
1922 јылдаҥ ала литературный алтай тилдиҥ тӧзӧлгӧзи телеут диалекттеҥ алтай диалектке кӧчӱрилген, кӧп саба алтай улус алтай диалектле куучындажып турганы учун.[3] Ол ло тушта алтай алфавитке орус алфавиттеҥ таныктар кошкон[4]: А а, Б б, В в, Г г, Д д, Ј ј, Е е, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
Революцияныҥ кийнинде јылдарда алтай эл-јон эскимонгол бичишке кӧчӧрин шӱӱшкен.[5].
Латиницага тайанган алфавит
СССР-да албатылардыҥ бичик-билигин латинизацияга кӧчӱрип, 1920 јылдардыҥ учында алтай алфавит латиницага тайанган. 1928 јылда јаҥар айдыҥ 24-чи кӱнинде Бастырасоюзтыҥ тӧс комитединиҥ Билимдик совединиҥ јуунында јӧптӧлгӧн. «Јаҥы тӱрк алфавит» деп докладты Ойрот автоном областьтыҥ областной комитединиҥ јаҥы тӱрк алфавиттиҥ председатели М. Кочеева кычырган[6]. 1931 јылда латинизированный алфавитти јӧптӧгӧн, бӱдӱми мындый болгон[4]:
| A a | B ʙ | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g | I i | J j |
| K k | L l | M m | N n | Ꞑ ꞑ | O o | Ө ө | P p | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ | Ь ь |
Кириллицага тайанган алфавит
СССР-да 1930-чы јылдардыҥ учында кириллизация башталган, бичик-билик кириллицага тайанып баштаган. 1938 јылда СССР-дыҥ албатылар ортозында тилдиҥ ле бичик-биликтиҥ Тӧс НИИ-зи кириллицага тайанган алтай алфавит чыгарган. Бу алфавит 33 таныкты орус алфавиттеҥ алган, ӱстине Дь дь ла Ҥ ҥ кожулган. НИИ-ниҥ јуунында бу проектти јаратпаган, мында алтай тилдиҥ аҥылу табыштары — [ӧ] лӧ [ӱ] јок болгон. Ол таныктарды Ё ё ло Ю ю букваларга солыырга сананган. Тил ле бичик-биликтиҥ НИИ-зи 4 танык кожорын јӧптогӧн: Дь дь, Нъ нъ (Ҥ ҥ ордына), Ӧ ӧ лӧ Ӱ ӱ. Алтайда бу вариантты јаратпаган, баштапкы вариантты артыргызып салар, Ҥ ҥ-ды Н' н' этире солыыр[4].
Бу алфавитте једикпестер болгон, 1940 јылда бу сурак ойто кӧдӱрилген. 1944 јылда реформаны бӱдӱрген. Ё ё ле Ю ю таныктар [ӧ] лӧ [ӱ] болгон, олордыҥ ордына Ӧ ӧ' лӧ Ӱ ӱ таныктарды тургускан. «Диграф» Дь дь солыган Ј ј, Н' н знакты Ҥ ҥ. Бу ла ӧйдӧ алтай сӧстӧрдӧ буквалар Ё ё, Ю ю, Я я буквосочетаниелерге солунган йа, йо, йу (темдектезе кая → кайа, коён → койон). Ё ё, Ю ю, Я я таныктар артып калган, орус сӧстӧрдӧ. Алтай алфавит канча реформаныҥ кийнинеҥ «миссионерский» вариантка келген, эмдиги ӧйгӧ јетире арткан[4].
Эмдиги ӧйдӧ алтай алфавит[4]:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Ј ј | Е е | Ё ё | Ж ж | З з |
| И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ҥ ҥ | О о | Ӧ ӧ | П п |
| Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Алтай тилдиҥ ӧскӧ наречиелериниҥ алфавиттери
1933 јылда баштапкы катап куманды диалект бичик-биликти тӧзӧӧрине куманды букварь чыгарган латинский графический тӧзӧлгӧлӱ. Куманды алфавит алтайдаҥ Ç ç буква јогыла аҥыланган[7]. 1990 јылда русско-кумандинский разговорник кириллицала чыккан, оныҥ кийнинеҥ ӧскӧ куманды бичимелдер чыккан. Эмдиги ӧйдиҥ куманды алфавитте орус алфавиттеҥ 33 танык, онойдо ок буквалар Ғ ғ, Ҥ ҥ, Нь нь, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[8].
2005 јылда чыккан «Азбука кумандаҥ» деп изданиеде, знакты Нь нь солынган Њ њ. М. Б. Петрушова куманды алфавитке знактар Ғ ғ, ɣ, Ћ ћ, Қ қ, Њ њ, Ҥҥ, Ӧӧ, Ӱӱ кошкон[9].
Телеҥит диалектле баштапкы тексттер 1990 јылда «Алтайдыҥ чолмоны» газетте чыккан — ондо алтай тилдиҥ алфавидин тузаланган. 1990-чы јылдардыҥ бажында Кемеровский областьта чыккан изданиелерде орус алфавит тузаланган, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ, Т' т' знактар кожулган[10]. 2000 јылда телеҥит бичик-билик јаранып барган, эмдиги телеҥит алфавитте 33 орус буква, кожулгандары Ғ ғ, Ј ј, Қ қ, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[11]. База бир телеҥит алфавиттиҥ вариантында Ғ ғ буква јок [12].
Туба тилдиҥ бичик-билигиниҥ баштапкы проектинде XXI-чи чактыҥ бажында 33 орус таныктаҥ ӧскӧ Ғ ғ, ү, Ј ј, Җ җ, Қ қ, Ҥ ҥ, Њ њ, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ таныктар кожулган[13]. 2019 јылда чыккан русско-тубаларский разговорникте тӱҥей алфавит кӧргӱзилген, буква ү јок, Љ љ и Ҷ ҷ кожулган[14].
Чалканду диалектте баштапкы бичик сӧзлик 2008 јылда чыккан. Орус алфавиттеҥ ӧскӧ таныктар кожулган Ӷ ӷ, Ј ј, Ң ң, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ[15]. 2014 јылда чалканду диалектле бичиктӧскӧ приложение чыккан, ондо ӧскӧ вариант тузаланган: А а, Б б, В в, Г г, Ғ ғ, Д д, Ј ј, Е е, Ж ж, З з, И и, й, К к, Қ қ, Л л, М м, Н н, Њ њ, Ҥ ҥ, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ш ш, Щ щ, Ы ы, Э э[16].
Алфавиттер тӱҥейлештирген таблица
Алфавиттер тӱҥейлештирген таблица[4]
| Миссионерский кириллица |
Кириллица 1922-1928 |
Латиница 1928-1938 |
Кириллица 1938-1944 |
Эмдиги ӧйиҥ кириллица |
|---|---|---|---|---|
| А а | А а | А а | А а | А а |
| Б б | Б б | B в | Б б | Б б |
| - | В в | V v | В в | В в |
| Г г | Г г | G g | Г г | Г г |
| Д д | Д д | D d | Д д | Д д |
| J j | Ј ј | Ç ç | Дь дь | Ј ј |
| Е е | Е е | Е е | Е е | Е е |
| - | - | - | Ё ё | Ё ё |
| Ж ж | Ж ж | Ƶ ƶ | Ж ж | Ж ж |
| З з | З з | Z z | З з | З з |
| I i | И и | I i | И и | И и |
| Й й | Й й | J j | Й й | Й й |
| К к, К̅ к̅ | К к | K k | К к | К к |
| Л л | Л л | L l | Л л | Л л |
| М м | М м | M m | М м | М м |
| Н н | Н н | N n | Н н | Н н |
| Ҥ ҥ, Н̄ н̄ | Ҥ ҥ | Ꞑ ꞑ | Н' н' | Ҥ ҥ |
| O o | O o | O o | O o | O o |
| Ӧ ӧ | Ӧ ӧ | Ө ө | Ё ё | Ӧ ӧ |
| П п | П п | P p | П п | П п |
| Р р | Р р | R r | Р р | Р р |
| С с | С с | S s | С с | С с |
| Т т | Т т | T t | Т т | Т т |
| У у | У у | U u | У у | У у |
| Ӱ ӱ | Ӱ ӱ | Y y | Ю ю | Ӱ ӱ |
| - | Ф ф | F f | Ф ф | Ф ф |
| - | X x | X x | X x | X x |
| - | Ц ц | - | Ц ц | Ц ц |
| Ч ч | Ч ч | C c | Ч ч | Ч ч |
| Ш ш | Ш ш | Ş ş | Ш ш | Ш ш |
| - | Щ щ | - | Щ щ | Щ щ |
| - | - | - | ъ | ъ |
| Ы ы | Ы ы | Ь ь | Ы ы | Ы ы |
| - | - | - | ь | ь |
| - | Э э | - | Э э | Э э |
| - | - | - | Ю ю | Ю ю |
| - | - | - | Я я | Я я |
Ајарулар
- ↑ 1 2 В. Н. Тадыкин. Орфография алтайского языка // Орфографии тюркских литературных языков СССР. — М.: Наука, 1973. — С. 63—76.
- ↑ 1 2 Основные даты истории книги Алтая (недоступная ссылка). Национальная библиотека Республики Алтай. Дата обращения: кочкор айдыҥ 8 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 2 кӱни, 2015 јыл.
- ↑ Ойротско-русский словарь / Н. А. Баскаков. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1947. — С. 223. — 312 с.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 А. Тыбыкова. Об усовершенствовании и унификация алфавита алтайского языка (орус.) // Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. — М.: Наука, 1972. — С. 41—48.
- ↑ М. С. Каташев. Национально-языковое строительство в Горном Алтае в 1920-1930-е гг.: опыт, история, проблемы. — Язык и культура алтайцев: современные тенденции развития. — Горно-Алтайск, 2016. — С. 109—116. — 260 с. — 350 экз. — ISBN 978-5-903693-32-0.
- ↑ Новый алтайско-тюркский алфавит // Культура и письменность востока. — Баку, 1929. — Вып. 4. — С. 188—190.
- ↑ N.A. Kalanakov, K.I. Filatov. Kumandь вukvar. — Novosibirsk, 1933. — 2000 экз.
- ↑ Л. М. Тукмочев, М. Б. Петрушова, Е. И. Тукмачева. Кумандинско-русский словарь. — Бийск: Бийский котельщик, 1995. — 150 с. — ISBN 5-87643-004-8.
- ↑ И. Селютина. Фонологические системы североалтайских тюркских языков и проблема разработки алфавитов. — Dilleri ve Kültürleri Yok olma Tehlikesine Maruz Türk Toplulukları Bildirileri. — Ankara, 2013. — P. 457—464. — ISBN 978-975-491-352-1.
- ↑ Д. М. Токмашев. Из истории литерализации телеутского языка // Вестник Башкирского университета. — 2016. — Т. 21, № 4. — С. 1009—1016. — ISSN 1998-4812.
- ↑ Токмашев Н. Г., Токмашев Д. М. Телеңет тили. Телеутский язык. — Кемерово: "Скиф", 2008. — С. 6. — 140 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-85905-367-4.
- ↑ Л. Т. Рюмина-Сыркашева, Н. А. Кучигашева. Телеутско-русский словарь = Телеут-орус сӧзлик. — Кемерово: Кемеровское кн. изд-во, 1995. — С. 5. — 120 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7550-0417-X.
- ↑ С. Б. Сарбашева. К проблеме создания алфавита для северных этносов Алтая // Тувинская письменность и вопросы исследования письменностей и письменных памятников России и Центрально-Азиатского региона. — Кызыл - Абакан, 2010. — Т. I. — С. 151—153. — ISBN 978-5-7091-0441-9.
- ↑ Как это сказать по-тубаларски: русско-тубаларский разговорник / А. С. Тодожокова, А. С. Кучукова. — Горно-Алтайск : «Алтын-Туу», 2019. — 120 с. — 300 экз.
- ↑ О. Н. Пустогачева. Челканско-русский тематический словарь. — СПб.: Филиал изд-ва «Просвещение», 2008. — 111 с. — ISBN 978-5-09-019905-6.
- ↑ О. Н. Пустогачева, Н. Б. Тайборина. Бичиктӧскӧ. Шалғануғ тилле кожулта. 1 класс. — 2014. — С. 3.