Јаҥы јылдыҥ символдоры
Јаҥы јылдыҥ символдоры (орус. Символы Нового года ) — Јаҥы јылды байрамдар јаҥжыгулар.
Јарандырганы
Чиби
Чиби Рождество байрамныҥ темдеги, Россияда XIX чактыҥ ортозында табылган. Бу јаҥжыгу немецтердеҥ келген, олордо ол XV—XVI чактарда башталган. Јаҥжыкан аайынча чибини алама-шикир ле свечаларла јарандырып, оныҥ алдына балдарга сыйлар салатан. Россияга бу чӱм-јаҥ кааныҥ билези ажыра келген, Николай I кааныҥ абакайы княгиня Александра Фёдоровна экелген. Ол Зимний дворецте балдарына јаҥыјылдык чиби тургузып јарандырган, дворяндар кӧрӧлӧ база чиби јарандырып баштаган[1]. 1852 јылда Санкт-Петербургта тегин улуска баштапкы чиби тургузылган. Революцияныҥ кийнинде јарандырган чиби серикпениҥ байрамы деп јаҥжыгуны токтоткон. 1935 јылда байрамды орныктырып, Кремльде балдарга чиби тургузып байрам ӧткӱрген[2]. Анайып чибини айландыра јаҥыјылдык кӱрелей бијелейт[3].
Байрамдык венок
Чибиниҥ веногы байрамныҥ темдеги болуп XIX чакта Иоганн Хинрих Вихерныҥ шылтузыла табылган.Ол чибиниҥ бӱрлеринеҥ колесого тӱҥей венок эдип, ого 20 огош кызыл свечалар ла 4 јаан ак ӧҥдӱ свечалар илген[4].
Ёлка, Кремль, 1940
Ёлка, Кремль, 1954
Тамара Бессонова. Јаҥы јыл, 1955 јыл
Файл:Во время празднования у ёлки 1970 год.jpg|мини|Кремльде съездердиҥ ӧргӧӧзинде јаҥыјылдык чибиниҥ байрамы ,1970 јыл јаҥар айдыҥ 30-чы кӱни
Ӧскӧ аксессуарлар
Чӧрчӧктӧрдиҥ геройлоры
Соок Таадак
XVIII—XIX чактарда Соок Таадак деп персонаж орус крестьяндардыҥ ортозында јок болгон.Оны Трескун ла Студенец деп адайтан, оны азыраар керек болгон[5], отургузып салган ашты тоҥурбазын деп. [6]. 1937 јылда москов Союзтардыҥ туразында јаҥыјылдык чибиниҥ байрамы ӧткӱрилген, анда баштапкы ла катап эмдиги ӧйдиҥ Соок Таадагы турушкан[7].
Соок Таадактыҥ поезди
Соок Таадактыҥ поездин — ОАО «РЖД» ле Вологод областьтыҥ башкараачылары јарандырган. 2021 јылда баштапкы катап Соок Таадак Россияла јоруктап барган. Ӱч јылдыҥ туркунына 170 калада, 78 муҥ км ӧдип јолдо 190 кӱн болгон. 2023 јылда Соок Таадактыҥ поезди Россияныҥ рекордторыныҥ бичигине кирген, ӱч айга 33 686 км ӧткӧн учун[8].
Каркызычак
Каркызычакты јараш чаҥкыр ӧҥдӱ кеп кийимдӱ кӧргӱзет. Чӧрчӧктӧрдӧ Каркызычакты Соок Таадактыҥ баркызы ого сыйлар ӱлеерге болужат[2]. Каркызычак керегинде кӧп чӧрчӧктӧрдӧ бичилет. 1873 јылда Александр Островский «Снегурочка» деп пьеса бичип чыгарган. Римский-Корсаков опера бичиген. 1935 јылда СССР-да Кремльде болгон јаҥыјылдык чибиниҥ байрамында Каркызычак јараш чаҥкыр ӧҥдӱ платялу болгон, анаҥ бери бу кийим байрамныҥ кеп кийими болуп арткан[9][10].
Кар кижи
Кар кижи кыш ла карды темдектейт. Кар кижини кар ла тоштоҥ эдип, јараш шарфтар ла бӧрӱктер ле тумчугын морковтоҥ эдип јарандырат[11].
Соок Таадактыҥ поезди
Кар кижи
Байрамдык кӱӱндӱ
Канча чактардыҥ туркунына маала ажы, балык ла кат байрамдык кӱӱндӱ болгон. Ол тушта бай да јокту да улустыҥ кӱӱндӱзи тӱҥей болгон. XVIII—XIX чактарда бай улустыҥ кӱӱндӱлӱ столында ананастар, јиилек, устрицалар, трюфельдер ле сырлар салып баштаган. Революцияныҥ кийнинде берек ле холодец белетейтен. Јууныҥ кийнинде јаҥыјылдык столдо мандариндер, банандар, «Наполеон» деп торт, оливье салат, Совет шампан тургузып баштаган[2].
Мандариндер
СССР-га Јаҥы јыл байрамга јылу ороондордоҥ алама-шикир оныҥ тоозында мандариндер экелип туратан. 1963 јылда Марокконоҥ Ленинград калада портко мандариндер экелген[12].
Салат оливье
Оливье деп салаты француз повар Люсьеном Оливье баштапкы ла катап эткен. Москвада «Эрмитаж» деп ресторанда јараш эдип јарандырып салган салат эткен[13]. 1939 јылда СССР-да баштапкы катап «Книга о вкусной и здоровой пище» деп бичик кепке базылып чыккан, салат оливье бу бичикте «Салат из дичи» деп бичилген. Эҥ ле баштапкы рецепте мындый деликатестер: сымда ла агуна, рактыҥ мойыны ла уйдыҥ тили болгон. Је кийнинде бу салатка уйдыҥ ла такааныҥ эдин, колбаса кожуп баштаган[14].
Шампанский ле уткуулдар
Јаҥы јылда шампанду бокалдарды кӧдӱрерин дворяндар баштаган. 1812 јылда јууныҥ ӧйинде Јаҥы јылда шампанды ичкен. Французтар Россияга јуулажып барарда канча муҥ шампанду кайырчактар экелген. Наполеоныҥ черӱзи Россияны јеҥип Москвада шампан ичерине иженген.Јаҥы јылдыҥ алдында јаҥар айда Наполеонло јуу токтоордо орус черӱчилер шампанды ачып јеҥӱ учун ичкен, анаҥ ла бери бу јаҥжыгу арткан. Бокалдарды ӧрӧ кӧдӱрип ичери ле јаҥыјылдык уткуулду тост айдары Александр II ӧйинде келген[15].
1920 јылдардыҥ бажында партийный ла совет ишчилердеҥ јаҥы элитазы башталган. 1936 јылда курсак чыгарар промышленностьтыҥ наркомы Анастас Микоян айткан:
Јӱрӱм јаранган, айдарда ичерге де јарар, је анайып ичер керек, сагышты ла су-кадыкты јылыйтпас эдип
Ол ло јылда ЦК ВКП(б) ла СССР-дыҥ Совнаркомы аракы чыгарар промышленностьты тазыктырар деп јӧп чыгарган[16].
Аҥылу салат Оливье
Мандариндер
- Јаҥыјылдык кӱндӱӱ
Шампан бокалдарда
Файл:Открытка 1940 год.jpg|мини|Байрамдык открытка,1940 јыл
Ойын јыргал
Кино ло телевизион программа
1960 јылдарда Јаҥы јылды онойдо јаҥынаҥ байрамдап баштаган. Јаҥы јылдыҥ база бир темдеги телевизор боло берген. Телевизор ло јӱзӱн-башка совет программалар ла кинолор кӧрӧт[17]:
- Чародеи
- Карнавальная ночь
- Джентльмены удачи
- Ирония судьбы, или с лёгким паром
- Операция «Ы» и другие приключения Шурика
Балет Щелкунчик
XIX-чы чактыҥ учында «Щелкунчик» деп балетиҥ премьеразы болгон. Ол Јаҥы јыл ла Рождество байрамдардыҥ база бир темдеги боло берди.Бу байрамдардыҥ кӱндеринде П.Чайковскийдиҥ кӱӱзи бастыра јерде ойнойт: концерттерде, јарымкаларда[18].
Новогоднее обращение президента
Јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде тӱн ортозында Россия Федерацияныҥ президенти эл-јонго јаҥыјылдык баштану кычырат. Бу баштануны телевизор ажыра ЦК КПСС-тыҥ генеральный секретари Л.Брежнев 1970 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде 23 саат 50 такта баштапкы катап кычырган[19].
Фейерверктер
1699 јылда јаҥар айдыҥ 20-чи кӱнинде Пётр I јакаан чыгарган «Јаҥы јылды байрамдары» керегинде, ондо ол горожандар бой-бойын уткуп, тураларын чибиниҥ бӱрлериле јарандырып, отту ойындар ӧткӱрерин бичиген. Петр I кааныҥ № 1736 «О праздновании Нового года»деп јакаанында бичилген:
Јаан Кызыл тепсеҥде от-јарыктар камызылып, мылтык адылганда, оноҥ јаан айылдарда, бойорлордо ло околничийлерде, думный ло јуук улуста, ордо улузында, јуучылдарда ла садучыларда, нерелӱ улуста, кажы ла кижи бойыныҥ айлында јаан эмес топторлоҥ, кемде бар болзо, бир канча мылтыктаҥ ӱч катап адар керек. Кемде канча ракета бар, ончозын божодор керек. Јаан оромдордо, телкем јерлерде, чаган айдыҥ 1-чи кӱнинеҥ 7-чи кӱнине јетире, тӱндерде одурлар камызар керек - агаштаҥ, будактаҥ эмезе саламнаҥ. Кичинек айылдарда беш-алты айыл биригип, мындый от салар керек. Кем кӱӱнзеп турган болзо, агаш мееске ӧрӧ бир, эки эмезе ӱч чаазын бочколор тургузып, оны саламла эмезе будакла толтырып, камызар керек. Бурмистр ратушазыныҥ алдында адыш-октор ло мындый одурлар ла јарандырулар, олордыҥ шӱӱлтезиле база болор учурлу.
Аҥылу текст (орус.)[кӧргӱзерјажырар]«Когда на большой Красной площади огненные потехи зажгут и стрельба будет, потом по знатным дворам, боярам и окольничим, и думным и ближним, и знатным людям полатного, воинского и купецкого чина, знаменитым людям, каждому на своём дворе из небольших пушечек, буде у кого есть, и из нескольких мушкетов или иного мелкого ружья учинить трижды стрельбу и выпустить несколько ракетов, сколько у кого случится, и по улицам большим, где пространство есть, января с 1 по 7 число, по ночам огни зажигать из дров или хворосту, или соломы, а где мелкие дворы, собрався пять или шесть дворов, такой огонь класть, или, кто похочет, на столбиках поставить по одной, по две или по три смоляные и худые бочки, и наполня соломою или хворостом, зажигать, перед бурмистрскою ратушею стрельбе и таким огням и украшению, по их рассмотрению быть же[20].
1980 јылдаҥ ала Москвада фейерверктер садып баштаган, ол ӧйдӧҥ бери москвичтер јаҥыјылдык тӱнде фейерверктер ле уй-мылтыктар салют адат[21].
Ирония судьбы
Щелкунчик Јаан театрда
Јаҥыјылдык баштану
Москвада фейерверктердиҥ фестивали
Ајарулар
- ↑ «Никому в голову не придет, что она не русская»: история елки и Нового года в России. mir24.tv (25 јаҥар ай 2020). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ 1 2 3 Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (2021 -12-09). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2024.
- ↑ Дед Мороз, хоровод у елки, шампанское под бой курантов: Откуда появились современные новогодние традиции. КП (29 јаҥар ай 2023). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱни, 2024.
- ↑ Как мандарины, карамельная трость, венок и носки с подарками стали символами Нового года и Рождества. mel.fm (19 јаҥар ай 2022). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2024.
- ↑ От злого старика до доброго волшебника. История Деда Мороза в России. spb.aif.ru (30 јаҥар ай 2015). Дата обращения: 2024-25-11.
- ↑ Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (9 јаҥар ай 2021). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Тайна Деда Мороза. Как Снегурочка стала сиротой, и кто ее родители. gazeta.ru (18 кӱчӱрген ай 2023). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни, 2024.
- ↑ Поезд Деда Мороза отправился в новогоднее путешествие из Великого Устюга. Состав посетит более 60 населенных пунктов менее чем за два месяца. РБК (14 кӱчӱрген ай 2024). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (9 јаҥар ай 2021). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Кто такая и откуда взялась Снегурочка: история происхождения внучки Деда Мороза. lenta.ru (27 јаҥар ай 2024). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни, 2024.
- ↑ Символы Нового года: их значение и история.. podarki-novosibirsk.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2024.
- ↑ Как в России появились мандарины и почему они стали атрибутом нового года?. culture.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни, 2024.
- ↑ Оливье многоликий. iz.ru (3 чаган ай 2018). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Ёлка, оливье и "Советское шампанское". Откуда пришли главные символы Нового года. life.ru (30 јаҥар ай 2017). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Откуда пошла традиция открывать на Новый год шампанское?. aif.ru (19 кӱчӱрген ай 2020). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Ёлка, оливье и "Советское шампанское". Откуда пришли главные символы Нового года. life.ru (30 јаҥар ай 2017). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ Обернуться назад: Как в России и Москве праздновали Новый год в 1960-е. thecity.m24.ru/. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 26 кӱни, 2024.
- ↑ «Это балет о мечте»: как «Щелкунчик» стал одним из символов Нового года и Рождества. russian.rt.com (6 чаган ай 2024). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 25 кӱни, 2024.
- ↑ История новогодних обращений лидеров СССР и России. Досье. ТАСС (31 јаҥар ай 2017). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 9 кӱни, 2024.
- ↑ «Увеселительные», или бенгальские огни: история возникновения главного атрибута Нового года. vc.ru (29 јаҥар ай 2019). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2024.
- ↑ Новый год по-московски: история и современность. mos.ru (7 јаҥар ай 2015). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 9 кӱни, 2024.
Тайантылар
|
Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ». Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ». |
 | Бу статьяга Рувикиниҥ ӧскӧ статьялары ссылка этпейт. |