Јаҥы јылдыҥ чибизи
Јаҥы јылдыҥ чибизи (орус. Новогодняя ёлка) — тирӱ, эмезе символикалык агаш, Јаҥы јылга учурлай јарандырылган. СССР-дыҥ јеринде Јаҥы јылдыҥ чибизи јаҥжыккан аайыла Рождество Христовоныҥ ордына кирген совет байрам, онойдо ок Азияда.
Россияда ла ӧскӧ дӧ алдындагы социалистический лагерьдиҥ ороондорында эҥ ле озо Рождественская ёлка болуп, оныҥ кӧп саба јаҥжыгуларын алган. Россия ла оноҥ до ӧскӧ тергеелерде, ороондордо бу байрам бар, је Рождество байрам олордо јаҥжыккан байрам эмес, темдектезе, Турцияда, Вьетнамда, Јопондо. Јаҥы јылдыҥ чибизи Јаҥы јылдыҥ символы деп чотолот.
«Јаҥы јылдыҥ чибизи» Россияда ла СССР-да
.jpg)
Россий империяда Рождественский чиби
Петр I каанныҥ јакааны аайынча Россияда айыл-јуртын ийне бӱрлӱ агаштардыҥ будактарыла јарандырар јаҥжыгу башталган. Рождество Христовоноҥ ала 1700 јылдыҥ алдында јаҥы јылтоолошко кӧчӧрдӧ, (Россияда мынаҥ озо Јаҥы јыл от сотворения мира сыгын айдыҥ 1 кӱнинде темдектелген) — орус. «перед воротами учинить некоторые украшения из древ и ветвей сосновых, елевых и можжевелевых», «людям скудным каждому хоть по деревцу или ветке над воротами или над хороминой своей поставить», онойдо ок «учинить трижды стрельбу и выпустить несколько ракет, сколько у кого случится».
1917 јылда революцииянаҥ озо Рождество байрамдаар јаҥжыгу табылган, чиби јарандырып, балдарга байрам ӧткӱрилетен. Је бу байдамды јаҥыс јеткил-бӱткӱл билелер ӧткӱрер аргалу болгон, ӧткӱре баалу байрам. 1920-чи јылдардыҥ учынаҥ ала Россияда рождествоныҥ чибизи «буржуазный», «поповский» ле антисоветский јаҥжыгу деп тудулу болгон (под запретом). Онойдо Рождественский чиби 5 јылдаҥ артык ӧйгӧ тудулу болгон.
Под «Рождество Христово» в обед
Старорежимный ёлочный дед С длинной-предлинной такой бородой Вылитый сказочный «Дед-Мороз» С ёлкой под мышкой саночки вёз, Санки с ребёнком годочков пяти.
Советского тут ничего не найти!
Демьян Бедный
СССР-да Јаҥы јылдыҥ чибизи
СССР-да чиби байрамныҥ темдеги (атрибут) — рождественский эмес, јаҥыјылдык байрам — 1935 јылда ЦК ВКП(б) Секретари И. В. Сталинниҥ јакааныла кайра бурылган. Сталин партийный ишчи П. П. Постышевке ол керегинде печатьта бичизин деп сураган.
Не помню года и тем более месяца, но вот однажды позвонил мне Сталин и говорит: «Приезжайте в Кремль. Прибыли украинцы, поедете с ними по Москве, покажете город». <…> Вышли мы, сели в машину Сталина. Поместились все в одной. Ехали и разговаривали. <…> Постышев поднял тогда вопрос: «Товарищ Сталин, вот была бы хорошая традиция и народу понравилась, а детям особенно принесла бы радость — рождественская ёлка. Мы это сейчас осуждаем. А не вернуть ли детям ёлку?» Сталин поддержал его: «Возьмите на себя инициативу, выступите в печати с предложением вернуть детям ёлку, а мы поддержим». Так это и произошло. Постышев выступил в «Правде», другие газеты подхватили идею
1935 јылда јаҥар айдыҥ 28 кӱнинде «Правда» газетте П. П. Постышевтиҥ кыска бичимели чыккан, чиби байрамды јамандаганын «левый загиб», «следует этому неправильному осуждению ёлки, которая является прекрасным развлечением для детей, положить конец» деп бичиген.
Совет јаҥ баштапкы катап СССР-да Јаҥы јылдыҥ чибизи деп байрамды Харьков каланыҥ эл-јонына 1935 јылда јаҥар айдыҥ 30 кӱнинде ӧткӱрген. 1937 јылда Јаҥы јылдык байрамды баштапкы катап кремльде ӧткӱрген (орус. кремлёвская новогодняя ёлка)[1].
Эмдиги Россияда Јаҥы јылдыҥ байрамы
1996 јылда јаҥар айдаҥ ала Россияда Јаҥы јылдыҥ байрамында дореволюционный јаҥжыгу ойто келген: байрамдык чибини Москвада Соборный площадьта Московский Кремльде тургузары[2]. Кремлёвский чиби кандый болор учурлу: агаш чыдым болор, температураныҥ кубулганын чыдажып, бӱрлери ӱч неделеге тӧгӱлбей турар учурлу, агаш коо болор учурлу, будактарында бӱри койу, јеҥестибеген, 100 јаштаҥ ас эмес, бийиги 30 м кире бар, курчузында 0,6 метрдеҥ ас эмес, (диаметр)[3].
_12.jpg)
Россияныҥ ӧскӧ калаларында чибилерди база тӧс площадьтарда тургузып, туристтер кӧп јӱрер јерлерде база тургузылат. Чибилерди аҥылу дизайнла јазаарга јарлу специалисттер туружат, мода аайынча иштеер улус база. Чибини тӧс тепсеҥдерде тургузып, јарандырып, оны айландыра кӧп улусты, туристтерди јууп турганы јаҥжыгу боло берген.
Красноярск калада Россияда эҥ бийик сынду агаш 2009 јылда Јаҥыјылдык байрамда тургузылган, Театральный тепсеҥде. Оныҥ бийиги Бийиги — 46 метр. Јааныла ол казанныҥ чибизин акалаганёлку, ол чиби 6 метрге јабыс болгон[4].
Јаҥыјылдык чиби — байрамдык мероприятие
«Јаҥыјылдык чиби», Јаҥы јылдыҥ чибизи, орус. «Новогодняя ёлка» деп эрмек байрамдык мероприятиени база темдектейт, кӧп лӧ сабада балдарга јаҥы јылга эмезе Рождествого учурлай ӧткӱрилет. .
Онойдо ок кӧр
Ајарулар
- ↑ Первые в СССР. Как Харьков вернул новогоднюю ёлку (орус.). Рамблер.ру. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 31 кӱни, 2018. Архивировано јаҥар айдыҥ 3 кӱни, 2021 јыл.
- ↑ Главная ёлка России. Справка (орус.). РИА Новости (20111218T0020+0400Z). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 17 кӱни, 2018. Архивировано јаҥар айдыҥ 18 кӱни, 2018 јыл.
- ↑ Рост, возраст, диаметр: что известно о главной новогодней ёлке России. ТАСС. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 17 кӱни, 2018. Архивировано јаҥар айдыҥ 18 кӱни, 2018 јыл.
- ↑ В Красноярске поставят ёлку высотой с 15-этажный дом!. Комсомольская правда (10 јаҥар ай 2008). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 31 кӱни, 2011. Архивировано кандык айдыҥ 17 кӱни, 2013 јыл.
Литература
- Коллектив авторов. Календарные обычаи и обряды народов Юго-Восточной Азии. Годовой цикл / Отв. ред. Р. Ш. Джарылгасинова, М. В. Крюков. — М.: Наука, Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — 448 с. — ISBN 5-02-017276-6.
- Сальникова А. А. История ёлочной игрушки, или как наряжали советскую ёлку. — НЛО, 2011. — 234 с. — (Культура повседневности). — 2000 экз. — ISBN 978-5-86793-835-2. Архивная копия от 25 јаҥар ай 2021 на Wayback Machine
Тайантылар
- История празднования Нового года Архивная копия от 23 јаҥар ай 2014 на Wayback Machine