Соок Таадак
| Соок Таадак | |
|---|---|
| орус. Дѣдъ Морозъ орус. Дед Мороз | |
| | |
| Буурыл карганак некейлӱ (чаҥкыр эмезе синей кызыл), бӧрӱктӱ, меелейлӱ, тайакту, узун ак сагалду, кызыл тумчукту | |
| Мифология | кӱнчыгышславян фольклор |
| Јери | Вологодский область, Великий Устюгтаҥ 12 километр кире ыраагы |
| Адын јартаганы | кыштыҥ темдеги, сооктор |
| Ӧскӧ тилдерде ады |
белор. Дзед Мароз болгар Дядо Мраз |
| эр, ӱй | эр |
| Балдар | Каркызычак[1][2] |
| Кожо персонажтар | баркызы Снегурочка, ордына келер уулчак Јаҥы јыл |
| Тудуш оҥдомолдор | Јаҥыјылдык чиби, сыйлар |
| Тудуш керектер | Јаҥы јыл |
| Атрибуттары | тайак, некей, меелейлер, пыймалар, таар |
| Ӧскӧ культураларда | Санта-Клаус ла фольклордо кышкы персонажтар |
Соок Таадак (орус. Дед Мороз) — орус мифологияда чӧрчӧктӧ персонаж. Соок Таадак — орус чӧрчӧктӧрдӧ јиит деген геройлордыҥ бирӱзи, ол XIX чакта табылган, качан Россияда балдарга Рождество ло Јаҥы јылга сыйлар берери јаҥжыгарда. Бир эмеш кийнинеҥ Снегурочка табылган, оныҥ кийнинеҥ Јаҥы јыл деп уулчак (Мальчик Новый Год) ла о.ӧ. 2005 јылдаҥ ала РФ эл-јоны Соок Таадактыҥ чыккан кӱнин байрамдаар боло берген — кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни[3]. Бу дата недеҥ дезе, Великий Устюгта статистика аайынча бу кӱнниҥ эки јанында тыҥ сооктор тӱжет[3].
1999 јылдаҥ ала Соок Таадак Великий Устюгта јеезелӱ јуртту боло берген — Вологод областьта јаан эмес кала. Соок Таадакты узун ак сагалду карганак эдип јурайдылар, пыймалу, некейлӱ, бӧрӱк-мурмолкалу[к. 1], меелейлерлӱ ле колында тайакту.
Персонажтыҥ табылганы
Соок Таадактыҥ табылганы Николай Чудотворецтеҥ башталгандый (ол тӱрмелеткендердиҥ, ӧскӱстердиҥ, бастыра балдардыҥ байаназы болгон).
Орто чактарда немец ле голланд балдар каминниҥ јанына чулуктарын илип, агару Николайдаҥ јаҥар айдыҥ 6 (19) кӱнинде сый сакыйтан. Онойдо, агару Николай ла Weihnachtsmann таадактыҥ сӱрлери табынча биригип калган. Агару Николай ла Рождествоныҥ кӱни онойдо бириккен.
Голландецтер Америка јаар эмиграцияга кӧчӱп, агару Николаус керегинде соојын экелген, Sinterklaas (агару Клаус[к. 2]), ол балдарды чеберлейт. США ла Канадада XIX чактыҥ ортозында Санта-Клаустыҥ сӱри табылган — ак сагалду тестек карганак.
Россияда бу ла ӧйдӧ бойыныҥ јаҥыјылдык персонажы — Дед Мороз (Соок Таадак) табылат. Рождественский таадак Россияга XIX чакта немец кӧчкӱндерге шылтай табылган, бичиичилер ле композиторлор оны оноҥ ары таркаткан.
Соок Таадак XIX чакта
XIX чакта 40—50 јылдарда орус литературада мифологический персонажтар — Мороз Иванович ле Морозко табылган. Мороз Иванович 1841 јылда В. Ф. Одоевскийде — буурыл таадак, тош туралу, туразы колојыстыҥ тӱбинде. Ондо Мороз Иванович јайгы изӱнеҥ јажынат. Мороз Иванович Јаҥы јылла тудуш эмес, Рождестволо база; балдарга келбейт, сыйлары иш учун берет.
Морозко 1856 јылда табылган, качан Александр Николаевич Афанасьев орус фольклордыҥ баштапкы јуунтызын чыгарарда[4].
«Морозко» чӧрчӧк. П. С. Афанасьевтиҥ јуругы. И. Кнебель чыгарган. Москва, 1909
XIX чактыҥ экинчи јарымында Россияда Рождествого чибилер јарандырар немец јаҥжыгу элбеде таркаган. Чибиниҥ алдына Мороз Ивановичтиҥ фигурказы турар, ол јылтыруш кийимдӱ, ӧргӧӧлӧр теремдер тудат, балдарга кар тӧҥдӧр, катоктор сыйлайт. Ол јалакай волшебник тындулар, ӧзӱмдер, улустарга болужат. Балдарга сыйлар эдер јаҥжыгу тӱрген јайылган. Сыйларды чибиниҥ алдына Соок Таадак экелген деп айдып баштагандар.
10-15 јылга чибиниҥ байрамдары текши јайылган.
XIX чакта Соок Таадак байрамда јӱк ле куучында болот, байрам бойында турушпай. Чиби алдында сыйларды ада-энези Соок Таадак балдарга јобош јакшы сӧсуккур јӱргени учун экелген деп јартайт. XIX чактыҥ учына јетире таскадаачылар ла балдардыҥ бичиичилери јаҥы мифологияны чӱмдеп, Соок Таадактыҥ сӱрин јетире јураган.
Соок Таадак XX чакта
Соок Таадактыҥ сӱри XX чактыҥ бажында:
- чибиде ойынчыктар,
- чиби алдында фигура,
- витриналарда рекламалык кукла,
- балдардыҥ литературазыныҥ персонажы,
- маскарадный маска,
- чиби алдында сыйлар берер персонаж.
1910-чы јылдарда Соок Таадак керегинде мифология јарталган. Кышкыда ол агаш аразында јуртайт, јайгыда тӱндӱк јаар јӱре берет. Карганактыҥ ижи — ар-бӱткенниҥ айалгалары (кыру, кӧзнӧктӧ кулјаалар, соок ло о.ӧ.).
Соок Таадактыҥ тыш бӱдӱми бир аайланган — карганак ак некейлӱ, бӧрӱктӱ, пыймалу, меелейлӱ, тайакту ла сумалду. Рождествоныҥ эмезе Јаҥы јылдыҥ алдында бастыра балдарга келип, сыйлар берет. Балдарга кату эмес, је коомой кылык учун эмеш-эмеш арбанийер.
1937 јылда Дом Союзовтыҥ Колонный залында Кремлёвский Ёлкада баштапкы катап тергеениҥ тӱӱкизинде Соок Таадак баркызы Каркызычакла кожо кӧрӱнген (орус. Снегурочка). Белетелген вариант аайынча окылу совет Соок Таадак бириктирген Мороз Иванович ле Морозко ошкош болгон. Соок Таадакты кыйгырып кычырары, тоолу јакылта бӱдӱрери, оноҥ таадк сыйлар ӱлеери болгон. Бой-бойын сыйлаары:
- балдар амтанду сый артырар елка алдына, эртен тура удура сыйлар алат;
- балдар ӱлгер кычырат, бијелейт, Соок Таадактаҥ ол учун сый алат;
- Соок Таадак балдардаҥ сурайт, баштактанбадыҥ ба деп, балдар эйе дезе, сый берет, сӧсуккур болгон учун.
1937 јылдаҥ ала Соок Таадакту ёлканы бастыра јерде ӧткӱретен. Ол тоодо ГУЛАГ-та[к. 3] ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде.
1938 јылда «Дед Мороз» деп ӱлгер бичилип, кепке чыккан,[5] оны Александр Павлович Оленич-Гнененко бичиген, теши јайылып албатыныҥ боло берген:
— Здравствуй, дедушка Мороз —
Борода из ваты! Что ты, дедушка, принёс, В Новый год ребятам?
— Я принёс вам в Новый год Разные игрушки: Вездеход и самолёт, Куклы и хлопушки,
Чтоб по всей земле везде Вы легко ходили, Чтоб летали вы к звезде
На орлиных крыльях!
1942 јылда Ленинградта № 239-чы школыныҥ заведующийиниҥ Ксения Владимировна Ползикова-Рубецтиҥ дневникте бичигенинде Соок Таадак кызыл кийимдӱ болгоны баштапкы катап туштайт:
У дверей в залу стоял дед Мороз. Почему-то он в красном в этом году, точно символ.[6]}}
Онойдо Соок Таадакты кызыл кийимдӱ эдер јаҥжыгу табылган[7]
1950-чи јылдардыҥ учынаҥ 1980-чи јылдарга јетире Соок Таадакла кожо Јаҥы јыл деп уулчак кожо јӱретен, келер јылдыҥ персоназы болгон, оныҥ учун уулчактыҥ кызыл некейинде келип јаткан јыл бичилген.
Соок Таадактыҥ сӱриниҥ кубуларына кинематограф салтарын јетирген.
1965 јылда тулаан айдыҥ 24 кӱнинде СССР-да «Морозко» деп биринчи ӧҥдӱ кӱӱлик чӧрчӧк-киноныҥ премьеразы болгон, М. Горькийдиҥ адыла адалган киностудияда тургузылган.
Киноны режиссёр Александр Артурович Роу «Морозко» деп чӧрчӧк аайынча тургускан, чӧрчӧкти Александр Николаевич Афанасьев бичип алган.
Онойдо ок кӧр
Ајарулар
- ↑ Шапка-мурмолка — это русский головной убор, высокая шапка с плоской или сужающейся к низу тульей с меховой лопастью в виде отворотов, которые пристёгивались к шапке, носились преимущественно боярами
- ↑ Клаус — кыскарткан Николаус
- ↑ ГУЛАГ — Главное управление исправительно-трудовых лагерей, население под ГУЛАГом подразумевало сам исправительно-трудовой лагерь
- Источниктер
- ↑ Островский А. Н. Снегурочка (орус.): Весенняя сказка в четырёх действиях с прологом // Снѣгурочка: журнал историко-политических наук / под ред. М. М. Стасюлевич, Д. Н. Овсянико-Куликовский — СПб.: Михаил Матвеевич Стасюлевич, Овсянико-Куликовский, Дмитрий Николаевич, 1873.
- ↑ Снегурочка (орус.) — 1850.
- ↑ 1 2 Черемушкина И. Российский Дед Мороз отпразднует день рождения 18 ноября. РИА Новости (17 кӱчӱрген ай 2009). Архивировано куран айдыҥ 27 кӱни, 2011 јыл.
- ↑ Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). Т. 1. — 1984. — С. 113—117.
- ↑ Оленич-Гнененко А. П. «Дед Мороз»
- ↑ Ползикова-Рубец К.В. Дневник учителя блокадной школы (1941-1946
- ↑ Милютина Т. П. Люди моей жизни / предисл. С. Г. Исакова. — Тарту : Крипта, 1997. — 415 с. — Указ. имен.: с. 404-412.
Литература
- Афанасьев А. Н. Народные русские сказки. Полное издание в одном томе. / — М.: Альфа-книга, 2010. ISBN 978-5-9922-0149-9
- Милютина Т. П. Люди моей жизни / предисл. С. Г. Исакова. — Тарту : Крипта, 1997. — 415 с. — Указ. имен.: с. 404—412.
- Пирожкова Л. Родословная Деда-Мороза // Наука и жизнь. 2003, № 1
- Римский-Корсаков в Мариинском, Снегурочка, 1882, 1898.
Кинолор
- Диафильм «Морозко». Русская народная сказка. Сценарий Кавтиашвили Е., худ. ред. Дугин В., редактор Витуховская Г., студия «Диафильм» Госкино СССР, 1981 г.
- Фильм-сказка «Морозко». Сценарий Эрдман Н., Вольпин М., реж. Роу А., Киностудия им. М. Горького СССР, 1964 г.