Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни
| Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни | |
|---|---|
| Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱнине учурлалган немец плакат, 8 март 1914 јыл | |
| Jöптöлгöн | 1910 јыл |
| Темдектелет | јылдыҥ ла |
| Öйи | тулаан айдыҥ 8-чи кӱни |
| Тудуш | эпшилер бойыныҥ тап-эриктери учун тартыжула |
Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни (орус. Международный женский день, 8 Ма́рта, англ. International Women’s Day)[1] — бйрам кӱн, кӧп саба ООН-ныҥ турчылары ороондор ло телекейиҥ ороондордыҥ ортодо байрам. Эҥ ле озо бу дата эпшилер бойыныҥ тап-эриктери учун тартыжула колбулу болгон[2].
Эпшилер эр улусла теҥ-тай тапту болоры учун калыктар ортодо байрам ӧткӱрер идея ХХ чактаҥ озо табылган[3]. Клара Цеткин ӱй улусты бириктирер баштаҥкай эткен, ол Германияныҥ Социал-демократиялык партиязыныҥ эпшилер группазыныҥ башчызы болгон.
ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы јаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде A/RES/3010 резолюция јӧптӧгӧн, ол аайынча 1975 јыл Эпшилердиҥ калыктар ортодо јылы деп јарлалган[1]. 1977 јылда ООН Генеральный Ассамблеязы резолюция чыгарган A/RES/32/142[3][4].
Бу кӱнде калыктар ортодо организациялар башка-башка ороондордо јаратпай турган удурлажулар, митингтер ле демонстрациялар ӧткӱрет[2]: Франция, Индия, Киргизия, Јопон, Германия, Великобритания, Таиланд, Бельгия, Италия ла о.ӧ.[5].
Россияа бу кӱнде ӱй улуска учурлап байрмдык концерттер, текшироссий акциялар ӧткӱрилет[6]. Јаҥжыккан аайынча, 8 мартта эр улусс ӱй улуска чечектер сыйлайт, олордыҥ кижиликте јаан учурун темдектейт[7].
Тӱӱкизи
Мындый кӱнниҥ табылганы эпшилердиҥ удурлажузыла тудуш. США-да ӱй улус ӧткӱре кӱч иштерди јаратпай, марштар ӧткӱрген (Марш пустых кастрюль, 1857, Ӱй улустыҥ Маршы, 1901)[8]. 1908 јылда кочкор айда Союз прогрессивных женщин деп биригӱ тӧзӧгӧн американка Мод Мэлоун текстиль промышленностьтыҥ Нью-Йоркто маршын ӧткӱрген, ишјалды кӧдӱрерин некеген[3].
1910 јылда куран айдыҥ 27-чи кӱнинде Копенгагенде ишмекчи ӱй улустыҥ экинчи международный социалистический конференциязында Клара Цеткин бу байрамды ӧткӱрери керегинде сурак кӧдӱрген[9]. Её предложение поддержали представители из 17 стран[4].
8 мартта байрам ӧткӱрери кайдаҥ келген дезе, шак ла бу кӱнде 1914 јылда Германия, Дания, Нидерланды, Швейцария, Россия, США-ныҥ ӱй улузы митингтерин ӧткӱрген[10].
1917 јылдыҥ кийнинде байрам социалистический ороондордо текши ӧткӱрилетен. Кыдат коммунисттер 1922 јылдаҥ ала, Испания 1936 јылдаҥ ала[11].
Јаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы резолюция A/RES/3010 тургускан, ол аайынча 1975 јыл Эпшилердиҥ калыктар ортодо јылы деп јарлалган, 1976—1985 јылдар — калыктар ортодо эпшилердиҥ онјылдыгы[1]. 1977 јылда Генеральный Ассамблея ООН резолюция A/RES/32/142 чыгарган, ол аайынча Эпшилердиҥ табы учун тартыжуныҥ калыктар ортодо кӱни ле ООН-го кирип турган тергеелер ортодо амыр-энчӱ учун кӱн деп јарлаган[3][4].
1978 јылда кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Парижте ЮНЕСКО-ныҥ Генеральный конференциязыныҥ 20-чи сессиязына резолюция 20 C/13.2 јӧптӧлгӧн, ол аайынча, Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни 8 мартта темдектелер болгон[4][9].
Россия ла СССР-да табылганы
Россида калыктар ортодо ӱй улустыҥ байрамы 1917 јылда петроградта демонстрациялардаҥ улам башталган (8 мартта јаҥы стильле). Бу кӱнде ӱй улус большевиктердиҥ кычырузыла бойыныҥ табы керегинде, торо ло јуу-чакка удура айдынган[12].
1921 јылда ӱй улустыҥ 2-чи Коммунистический конференциязында Эпшилериҥ калыктар ортодо кӱнин тулаан айдыҥ 8-чи кӱнинде 8 мартта байрамдаарын јӧптӧгӧн[13].
Ӱй улустыҥ экинчи социалистический конференциязы Копенгагенде куран айдыҥ 27-чи кӱнинде Экинчи интернационалдыҥ Сегизинчи конгрессинде ӧткӧн.
СССР-да Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни текшисоюзный байрам болуп, кӱчтӱ совет ӱй кижини — коммунистти, ишмекчи энени кӧдӱрген. СССР Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ јакааны аайынча 1965 јылда кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде бу дата иштебес кӱн деп јарлалган[9].
СССР јоголгон кийнинде 8 мартта Россияда алдындагы ла чылап национал байрам ла иштебес кӱн болгон 2001 јылда јаҥар айдыҥ 30-чы кӱнинде чыккан РФ Иштиҥ кодексы аайынча[4]. Табынча бу байрам бастыра ӱй улусты, кыстарды ла кызычактарды уткыыр байрам боло берген[14].
1921 јылда Ӱй улустыҥ 2-чи Коммунистичесиой конференциязында Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱнин 8 мартта Петроградта 1917 јылда ӱй улустыҥ демонстрациязына учурлай байрамдаар деп јӧп чыккан[15].
СССР-да Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни бастырасоюзный байрам боло берген[9].
Телекейде бу байрам
Генеральный Ассамблея ООН за права женщин и международный мир деп кӱнди ООН-го кирип турган тергеелер јӧптӧгӧнинеҥ ала[3][4] 1977 јылда, ООН-до јылдыҥ ла (2000 јылдаҥ ала) керек-јарактар ӧткӱрилет, кандый бир темалу. Темдектезе, 2021 јылда — "Женщины на руководящих постах: Достижение равноправного будущего в эпоху COVID-19|[16]; 2022 јылда — «Гендерное равенство сегодня ради экологически устойчивого завтра»[17]; 2023 јылда — «Digitally Imported: инновация ла технологиялар гендерный теҥ болгоны»[18].
СССР јоголгон кийнинде 8 Мартты байрамдаар јаҥжыгу алдындагы союзный республикаларда — Армения, Грузия, Казахстан, Киргизия, Молдавия, Азербайджан, Узбекистан, Украина, Абхазия ла Белоруссия ла о.ӧ. ороондордо бу кӱн иштебес байрам кӱн болуп арткан (Латвия, Литва ла Эстония бу тоого кирбейт)[19][20]. Вьетнамда, Монголияда, Куба ла бир канча ӧскӧ ороондордо бу байрам база бар. 8 Март Китайда — бу кӱн эпшилерге кыскартылган иштеер кӱн[4][20].
Таджикистан Республика Президенти Эмомали Рахмонныҥ јакааныла бу байрам 2009 јылдаҥ ала энелерге учурлалып, «Энениҥ кӱни» деп адалат[21].
Туркменияда Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни 2007 јылга јетире темдектелбегена — 2008 јылда Туркменистан президенти байрамды јараткан[22].
Грузияа 1991 јылдаҥ ала Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни ороондо Энениҥ кӱниле солынган — тулаан айдыҥ 3 кӱнинде. 2002 јылда ороонныҥ Парламенти бу байрамды ойто јандырган. Онойдо, Грузияда Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱниле Энениҥ кӱнин темдектегилейт[23].
СССР јоголгон кийнинде Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни Латвияда амырабас кӱн боло берген. 2007 јылда кандык айда Сейм (Литовский Республика) јакаанга тӱзедӱ эткен «О праздничных, памятных и отмечаемых днях», ол аайынча согласно которой Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни окылу байрам боло берген.
Германияда Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни 2019 јылга јатире тергеелик байрам эмес болгон, кийнинде амыраар кӱн боло берген је јаҥыс ла Берлинде[24].
Италияда 8 Март (Калыктар ортодо ишмекчи эпшилердиҥ кӱни) итальянецтерде демонстрациялар, митингтер ӧткӱрип, ӱй улустыҥ табы учун тартыжар кӱн[25].
Онойдо ок Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни тергеелик байрам база ӧскӧ ороондордо: Ангола, Замбия, Камбоджа, Кения, КНДР, Мадагаскар, Монголиия, Уганда ла Эритреяда. Лаосто бу кӱнде јаҥыс ла ӱй улус амырайт[19].
Байрам Россияда
Советский Союз јоголгон кийнинде Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни онойдо ло тергеелик амыраар байрам болуп артат[4]. Јаҥжыкканыла, бу кӱнде эр улус эпшилерге чечектер сыйлайт[26].
Россияда 8 Мартта байрамдык концерттер, текшироссиялык акциялар ӧткӱрилет[6][27].
8 Мартка «Единая Россия» турчылары россий марафон «Для милых женщин» ле акция «Твоя весна» ӧткӱрген[28].
6—8 мартта 2022 јылда Россияда «Культурные выходные» деп акция ӧткӧн. 20 циркте (Санкт-Петербургтаҥ Владивостокко јетире) кӧп балдарлу билелерге «Ырысту эне» деп концерттер ӧткӧн (акча тӧлӧбӧс)[29].
Јылдыҥ ла, РФ Президенти 8 Мартта тергеелик кайралдарды Россияныҥ башка-башка профессиялу ат нерелӱ эпшилерине берет[30].
2022 јылда РФ Президенти Владимир Путинниҥ баштаҥкйыла Россияда «Герой Эне» деп кӱндӱлӱ ат (орус. «Мать-героиня») берерин ойто баштаган, ол Россия Федерацияныҥ бийик тергеелик кайралдарыныҥ бирӱзи болуп јат[31].
СССР филателиязында Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱни
1949 јылда СССР-да бу байрамдарга учурлалган почтовый маркалардыҥ аҥылу сериязы чыккан:
СССР-да Эпшилердиҥ калыктар ортодо кӱнине учурлалган маркалар башка-башка јылдарда чыккан (1947—1967):
Онойдо ок кӧр
- Россияныҥ окылу байрамдары
- Россияныҥ профессионал байрамдары ла учурлу даталары
- Производстволык кӱнтизӱ (2025 јыл)
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 Международный женский день. ЮНЕСКО (8 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ 1 2 Козлова Н. Н. Международный женский день 8 Марта как инструмент формирования советской политической культуры // Женщина в российском обществе : журнал. — 2011. — № 1.
- ↑ 1 2 3 4 5 Международный женский день (8 марта). ООН (8 тулаан ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 История Международного женского дня. ТАСС (8 тулаан ай 2022). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Копчугова А., Полякова В. Акции на 8 Марта в разных странах. РБК (8 тулаан ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ 1 2 Присоединяйтесь к Всероссийской акции «Вам любимые!». Региональный центр патриотического воспитания (7 тулаан ай 2022). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Бобович А. В каких странах 8 Марта – государственный праздник?. Аргументы и Факты (7 тулаан ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Шпаковский Ю. Г. Главный праздник весны // Вестник Университета имени О. Е. Кутафина : журнал. — 2022. — № 3.
- ↑ 1 2 3 4 Осипян А. 8 марта: как появился день борьбы за женские права. РБК Тренды (7 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Бондарь В. 8 Марта ежегодно отмечают Международный женский день. Владивостокская централизованная библиотечная система. Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Nelson J. International Women's Day: a centenary to celebrate. History Workshop Online (8 тулаан ай 2011). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Андреева Е. М., Жемальдинова А. Ш. РОССИЯ. ГОД 1917: к 100-летию Великой русской революции: библиографические указатели книг. — М: ЦУНБ им. Н. А. Некрасова, 2017. — 134 с.
- ↑ Сидорчик А. Праздник, которому рады не все. Как 8 Марта отвоевывало право на жизнь. Аргументы и Факты (7 тулаан ай 2013). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Радулова Н. День рождения феминизма // Огонёк. — 2008. — № 10 (5037). — С. 62. Архивировано 11 кочкор ай 2010 года.
- ↑ Сидорчик А. Праздник, которому рады не все. Как 8 Марта отвоевывало право на жизнь. Аргументы и Факты (7 тулаан ай 2013). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Заявление Верховного комиссара ООН по правам человека Мишель Бачелет по случаю Международного женского дня. ООН (8 тулаан ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Международный женский день 2022 Гендерное равенство ради устойчивого будущего. ООН (8 тулаан ай 2022). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Инновации и технологии для обеспечения гендерного равенства. ООН. Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ 1 2 История Международного женского дня. ТАСС (8 тулаан ай 2019). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ 1 2 Международный женский день. РИА Новости (8 тулаан ай 2015). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Международный женский день - «День матери». Таджикский государственный медицинский университет (9 тулаан ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Сердар Бердымухамедов поздравил женщин и девушек Туркменистана с 8 марта. Turkmenportal (7 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Левшиц Н. 8 марта в Грузии официально выходной день. Nikolai Levshits (8 тулаан ай 2022). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ 8 марта в Германии. Auf Deutsch (7 тулаан ай 2018). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Международный день трудящихся женщин. Клуб любителей Италии "Моя Италия" (10 тулаан ай 2019). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ История Международного женского дня в России. ТАСС (8 тулаан ай 2021). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Всероссийская акция "Вам, Любимые!". Dobro.ru (6 тулаан ай 2020). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ «Единая Россия» проводит акции к Международному женскому дню по всей стране. Единая Россия (6 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Около 6 тысяч мероприятий пройдут в рамках акции «Культурные выходные». Минкультуры России (6 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
- ↑ Путин вручил женщинам госнаграды. Интерфакс (8 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 4 кӱни, 2023.
- ↑ Колесников А. Международный женский друг. Коммерсант (8 тулаан ай 2023). Дата обращения: сыгын айдыҥ 5 кӱни, 2023.
Тайантылар
- Международный женский день 8 марта // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- История Дня — Международный женский день в 2011 году — ООН
- Ӱлекер:БСЭ
- Эпшилердиҥ байрамдары
- СССР-дыҥ байрамдары
- Белоруссияда байрамдар
- Казахстанда байрамдар
- Киргизияда байрамдар
- Молдавияда байрамдар
- Украинада байрамдар
- Сексизм
- Эпшилердиҥ тап-эриктери
- Эпшилер тӱӱкиде
- Алфавит аайынча байрамдар
- Россияныҥ окылу байрамдары
- Россияныҥ байрамдары
- ООН-ныҥ калыктар ортодо кӱндери
- Тулаан айдыҥ 8 кӱнинде байрамдар