Энениҥ кӱни

Рувики сайттаҥ
Энениҥ кӱни
Энениҥ кӱнинде Россияда МЧС ишчилериниҥ байрамдык уткуулы, 2023
Энениҥ кӱнинде Россияда МЧС ишчилериниҥ байрамдык уткуулы, 2023
Окылу Калыктар ортодо энениҥ кӱни
Jöптöлгöн Россия Федерация президентиниҥ јакааны, 1998 јылда чаган айдыҥ 30 кӱнинде № 120
Темдектелет кӱчӱрген айдыҥ калганчы воскресенинде темдектелет
Öйи јылдыҥ ла, кӱчӱрген айдыҥ калганчы воскресени
Jыргал Концерттер, једимдерлӱ энелерди кайралдаары
Тудуш Телекейде Калыктар ортодо Энениҥ кӱни
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Энениҥ кӱни (орус. День матери) — байрам, бир эмезе, бир канча балалу болуп, олорды чыдаткан энелер, окылу ла јаҥжыккан аайынча башка-башка ороондордо темдектелет. Бу байрамнаҥ башка, Калыктар ортодо эпшилердиҥ кӱни (орус. Международный женский день) бастыра телекейде тулаан айдыҥ 8 кӱнинде темдектелип, уткуулдар бастыра эпшилерге учурлалат. Энениҥ кӱни башка тергеелерде башка-башка кӱндерде ӧдӧт, ол ороондордыҥ национал, культуралык јаҥжыгуларынаҥ аҥылузынаҥ камаанду.

Кайа кӧрзӧ

Бастыра тӱӱкини алза, кижиликтиҥ угын уулалткан эпшилерге быйан айдылат, энелик макталат. Јебрен калыктар јердиҥ ӱстинде кудайлык энеге бажыратан (орус. культ матери). Гректер мифтеринде бастыра кудайлардыҥ энезине – Реяга (мифология), римлядар бастыра кудайлардыҥ энези Кибеллага бажыргылаган, эпши кудай Бриджит энеликтиҥ символы болгон, ого јебрен кельттер мӱргӱген[1][2].

Англияда ӱч јӱсјылдык, ХХ чактыҥ ортозына јетире кажы ла айдыҥ тӧртинчи воскресенинде «Великий пост» ӧйинде Энелик воскресен темдектелетен (эмезе Энениҥ Воскресени). Бу кӱнде иш береечи ишчилерине (олор кӧп сабазы ӧскӧ јердеҥ келип билезинеҥ ыраакта јӱрӱп иштейтен) айыл-јертына јанып, бойыныҥ јуук улузына билезине, јӱрӱм берген энезине јолыгып келзин деп ӧй беретен[2][3].

США-ныҥ эҥ ле албаданчак экпиндӱ феминист-келиндери Джулия Уорд Хауга баштадып, 1870 јылда энелерге учурлалган кӱнди байрамдаарын јайып иштеген. Феминист-эпшилер амыр-энчӱниҥ Прокламацияларыла улусты амыр-энчӱ учун тартыжуга кычырган. Бостондо јылдыҥ ӧдӧр Энениҥ кӱнине мероприятиелер баштаган.Джулияныҥ идеязы ӧҥжибеген[2].

Энениҥ кӱнин телекейге таркадарга 1912 јылда јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде калыктар ортодо ассоциация тӧзӧлгӧн. 1914 јылда США президенти Вудро Вильсон национал байрам – Энениҥ кӱнин окылу јӧптӧгӧн, байрам јылдыҥ ла кӱӱк айдыҥ кажы ла экинчи воскресенинде темдектелетен. Энн Джарвис байрамды коммерциялык эткен деп судтажып баштаган. је неме болбогон[2][4].

Энениҥ кӱнине уткуулду открытка

Кезикте энениҥ кӱнин политикалык сурактарлу эдип, феминисттер тузаланган, 1968 јылда Коретта Скотт Кинг, Мартина Лютера Кинг-младшийдиҥ эмеени јоксыраган балдарлу эпшилерди јӧмӧӧри учун кӧдӱрилген[3].

Россияда Энениҥ кӱни

Россияда бу байрамды тургузар баштануны Госдумада эпшилер, биле ле јииттердиҥ керектери аайынча Комитет эткен. Онойдо, Россия Федерация президентиниҥ 1998 јылда чаган айдыҥ 30 кӱнинде № 120 «О Дне матери» деп јакааны аайынча тургускан Энениҥ кӱни деген байрамы Россияда кӱчӱрген айдыҥ калганчы воскресенинде темдектелет. Бу кӱнде, јаҥжыккан аайынча, бастыра энелнрди, карган энелерди уткыйдылар, кӧп балдар чыдаткан эпшилерди, балдарын јаҥыскан чыдаткан энелерге база аҥылу уткуул[2].

СССР тушта баштапкы катап 1988 јылда ӱлӱрген айдыҥ 30 кӱнинде мындый байрам Бакуда школдо ӧткӱрилген. Эльмира Гусейнова деп орус тилдиҥ ӱредӱчизи бу байрамды белетеген болгон. Байрамдык концерт энеликке учурлалган. Ол тушта газеттерде мындый байрамды улай ӧткӱрер керек деп кычыру чыккан. Эльмира Гусейнованыҥ байрамдык сценарийи «Воспитание школьников» деп журналда кепке чыккан, 1992 јылда[3][5].[6].

Бӱгӱн Энениҥ кӱниниҥ символы Россияда орус. незабудка. Албаты чечекти чындыктыҥла сӱӱштиҥ чечеги деп айдат — энениҥ чечегит[1].

Энениҥ кӱнине открытка

Энениҥ кӱни болор алдында бастыра Россияда тематикалык башка-башка мероприятиелер ӧдӧт: концерттер, выставкалала оноҥ до ӧскӧ мероприятиелер[2].

2022 јылда куран айда Россия президенти Владимир Путин «Мать-героиня» деп нере ат берерин јӧптӧгӧн. Ол кайрал 10 ло онноҥ артык балалу энеге берилет. Кожо бир миллион салковой акча берилет[1][7].

СССР-да энелерге специал кайралдар берилетен. «Медаль Материнстваны» 5 эмезе 6 балалу болзо беретен. Кем 7, 8 эмезе 9 бала чыдатса, «Материнская слава» орден. Балдары 10 ло эмезе онноҥ кӧп болзо — орден ле «Мать-героиня» деп звание[8].

Энениҥ кӱни гран ары јанында

Калыктар ортодо Энениҥ кӱни ле чилеп, кандый да национал структура, ООН до, ЮНЕСКО до јарлаган бир де байрам телекей кӱнтизӱде јаҥыс кӱнде ӧтпӧйт. Башка ороондордо бу байрамды ӧткӱрери башка-башка даталарга келижет. Эҥ ле кӧп ороондор кӱӱк айдыҥ экинчи воскресенинде ӧткӱрет, ол тоодо США, Канада, Австралия, Украина, Эстония, Мальта, Республика Кипр, Дания, Финляндияи, Германия, Италия, Турция, Јопон, Бельгия, Бразилия[9].

Јилбилӱ

XVIII чакта Россияда орус крестьянин Федор Васильевтиҥ ӱй кижизи бастыра јӱрӱмине 69 бала тапкан. Ол 27 катап бала чыгарган бир уунда экинеҥ, ӱчтеҥ ле тӧрттӧҥ дӧ чыгарган. Ол балдардыҥ экӱзи ле божогон[8].

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. Российская газета (25 кӱчӱрген ай 2022). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 День матери: история и традиции празднования в разных странах. РИА Новости (25 кӱчӱрген ай 2012). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  3. ↑ 1 2 3 День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Рамблер (27 кӱчӱрген ай 2016). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  4. ↑ Anneler Günü nasıl, ne zaman ortaya çıktı? Türkiye'de Anneler günü ilk ne zaman kutlandı? İşte Anneler Günü tarihçesi (ја. эм.). Hürriyet (14 кӱӱк ай 2023). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  5. ↑ День матери - краткая история праздника. istmira.com. Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  6. ↑ Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. rg.ru (25 кӱчӱрген ай 2022). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  7. ↑ Путин подписал указ об учреждении звания «Мать-героиня». ТАСС (15 куран ай 2022). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  8. ↑ 1 2 День матери 2023 в России и мире: история и традиции праздника. kp.ru. Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023.
  9. ↑ День матери в Литве (недоступная ссылка). Дата обращения: куран айдыҥ 28 кӱни, 2023. Архивировано чаган айдыҥ 18 кӱни, 2017 јыл.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Энениҥ_кӱни&oldid=570474"