Шинжин, Таныспай Боксурович

Рувики сайттаҥ
Таныспай Боксурович Шинжин
Таныспай Шинжин

Шинжин, Таныспай Боксурович (орус. Иван Боксурович Шинжин) (1936 јыл, кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱни, Кичӱ Ӱлегем јурт, Оҥдой аймак, Ойрот автоном область, эмдиги Алтай Республика — 2024 јыл, јаҥар айдыҥ 26 кӱни, Горно-Алтайск) — алтай кайчы, ӱлгерчи, бичиичи, фольклорист, таскадаачы, журналист, 300-теҥ артык билим иштердиҥ авторы, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (2005), СССР бичиичилериниҥ Бирлигиниҥ турчызы (1976), Алтай Республиканыҥ эл кайчызы (2005). «Таҥ Чолмон» орденниҥ кавалеры, Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреады[1], сӧӧги ...

Биографиязы

Таныспай Боксурович Кичӱ Ӱлегем ӧзӧктӧ, Оҥдой аймакта, (1936 јылда, кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱнинде чыккан. Тӧрт јаштуда ӧскӱс арткан, Бӧдӧс аказыныҥ айлында јӱрген, оноҥ 1950 јылдаҥ 1954 јылга јетире Горно-Алтайскта детдомдо № 1 ӧскӧн. 1954 јылдаҥ ала 1956 јылга јетире областной национальный школдо ӱренген.

Кичинектеҥ ала кайла јилбиркеп, кайдыҥ башка-башка бдӱмдеин јакшы билетен[2].

Билези— эжи Зоя Шагаевна, бир уул ла бир кысту, баркыларлу. Кызы, Айана Ивановна Шинжина, Россия Федерацияныҥ нерелӱ артисти, искусствоведение билимдердиҥ кандидады, јарлу «Алтам» ӧмӧликтиҥ (бије) башкараачызы. Таныспай Шинжин — Алтай Республикадаҥ ыраак јерлерде јарлу јайаандык династияныҥ тӧзи.

1963 јылда Горно-Алтайский педагогический институтты божоткон. Т.Б. Шинжин алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп областьтыҥ Оҥдой ло Кош-Агаш аймактардыҥ школдорында иштеген, областной институт усовершенствования учителейде методизи (1970—1973), 1973 јылдаҥ ала, 30 јылдаҥ ажыра Горно-Алтайский НИИИЯЛ-дыҥ ишчизи болгон.

Јайаандык ижи

Чыгармалары 1952 јылдаҥ ала ӱлгерлер ле куучындар бичип баштаган. Иван Шинжинниҥ баштапкы чыгармалары «Алтайдыҥ Чолмоны» областной газеттиҥ бӱктеринде, онойдо ок литературно-художественный альманахтарда 1954 јылдаҥ ала кепке базылып чыккан. Оныҥ ӱлгерлери «Јиит ӱндер» (Молодые голоса, 1960) ле «Јаш ӱйе» (Молодое поколение, 1961). 1964 јылда Эзендей Тоюшевле кожо «Бис келдибис» (Мы пришли) деп јуунты чыгарган. 1968 јылда «Энениҥ эркези» (Ласка матери) деп куучындардыҥ јуунтызын чыгарган. 1976 јылда Барнаулда орус тилле «Красные ботинки» деп баштапкы бичги чыккан. И. Б. Шинжин 20 ажыра алтай ла орус тилдерле чыккан бичиктердиҥ авторы[3].

СССР бичиичилериниҥ Бирлигиниҥ турчызы (1976)[4].

Сценада 1977 јылда Всероссий ле Всесоюзный художественный самодеятельностьтыҥ смотрында лауреат болгон[5]. Сценадаҥ Барнаулда, Новосибирск, Москва, Алма-Аты, Якутск, Элиста, Улан-Батор, Париж, Женева, Флоренцияда кайлаган.

Кинодо

  • «Кайчы» («Сказитель») деп алтай мультфильмди ӱнделтеринде турушкан (Москва, 1982 јыл)
  • «Букет цветов» (Фрунзе-Бишкек, 1986),
  • «Смерч» деп Чингиз Айтматовтыҥ бичимели аайынча художественный киноныҥ ӱнделтеринде турушкан (Таджик ле Мосфильм, Москва, 1988).
  • Эл-Алтай телерадиокомпания 2002 јылда Т. Шинжинниҥ «Кӧстиҥ јажы» (орус. «Слёзы») деп куучыны аайынча кино соктырган[6].

Таныспай Шинжинниҥ кайы грампластинкаларда:

  • «Алтын-Садак» деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзуктери ле кайдыҥ бар бӱдӱмдери. (Ташкент, 1982)
  • «Кругозор» деп журналда сегизинчи пластинка (Москва, 1983)
  • «Ак-Кӧбӧҥ» деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱги (Ташкент, 1985).

Таскадаачы Т. Шинжин кайдыҥ кеендигин узак јылдарга шиҥдеп, оныҥ бастыра бӱдӱмдерин кайлап билер болгон (кӧӧмӧй, каркыра, сыбыскы), канча ӱйе ӱренчиктерин кайлап ӱреткен. Одуска шыку јаан кай чӧрчӧктӧр билер[7]

Билимде ижи

300-теҥ артык билим статьялар бичиген, кайчылар керегинде, тӱрк-монгол кайчылар ла алтай фольклор керегинде.

«Сказитель А. Г. Калкин» деп монографиязын алтайлап, орустап чыгарган[8]. А.Г. Калкин, Н.К. Ялатов, Н. П. Черноева деген кайчылардыҥ јӱрми ле јайаандык ижи керегинде монографиялар бичиген.

«Алтай баатырлардыҥ» (орус. Алтайские богатыри) X, XI, XII, XIII томдорын белетеп кепке чырар иш эткен, трехтомник Н. Кайчы К. Ялатовтыҥ «Jаҥар» деп кай чӧрчӧгиниҥ ӱч томын чыгарган.

2019 јылда Алтай Республиканыҥ культуразыныҥ Министерствозыныҥ калык јайаандыгыныҥ тӧс јери «Алтай-Буучай ла Кан-Кере баатырлар» деп бичигин кепке баскан[9].

2024 јылда ӱлӱрген айдыҥ 9–11 кӱндеринде С.С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим институды «Этнокультурное наследие тюрко-монгольских народов: сохранение и изучение»[10] деп Текшироссиялык билим-практикалык конференция ӧткӱрген, оны Т.Шинжинниҥ юбилейлик јажына учурлаган[11]. Бу конференцияда билимчилер, бичиичилер, методисттер ле алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчилери, журналисттер, студенттер турушкан. Конференция онлайн- ла офлайн- форматта ӧткӧн, Алтай Республика ла Казахстанныҥ, Хакасияныҥ, Бурятияныҥ, Башкортостан ла Новосибирсктиҥ билимчилери турушкан.

Таныспай Боксурович Шинжин 90 јашка јетире јӱрӱп, 2024 јылда, јаҥар айдыҥ 26 кӱнинде, Горно-Алтайск калада јада калган[12].

Јилбилӱ учуралдар

Кайралдары

  • РФ-ныҥ бичиичилериниҥ Бирлигиниҥ правлениезиниҥ Кӱндӱлӱ грамотазы;
  • Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи;
  • Алтай Республиканыҥ эл кайчызы (2005);
  • Г.И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган сыйдыҥ лауреады[13];
  • [14].
  • «Таҥ Чолмон» («Утренняя Звезда») орденле кайралдаткан[15]
  • А.Г. Калкиннниҥ адыла адалган Алтай Республика Башкараачызыныҥ «за достижения в области народного творчества» деп премиязыныҥ лауреады.

Ајарулар

  1. ↑ «Этнокультурное наследие тюрко-монгольских народов: сохранение и изучение»
  2. ↑ Алтайские поэты
  3. ↑ Т.Б.Шинжин. НАЦИОНАЛЬНЫЙ МУЗЕЙ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ
  4. ↑ Республиканская детская библиотека. Мой конь идет вперед…
  5. ↑ Таныспаю Шинжину исполнилось 85 лет
  6. ↑ Респ.детск.библиотека
  7. ↑ Министерство культуры РА. Т.Шинжину 90 лет.
  8. ↑ Звезда Алтая. Сказитель, исследователь, педагог
  9. ↑ [https://rcnt04.ru/?page_id=8995 Республиканский центр народного творчества поздравляет с 85-летием Таныспая Боксуровича Шинжина ]
  10. ↑ Наталья Екеева. Научная конференция
  11. ↑ ГТРК.Таныспай Шинжин отметил 90-летний юбилей
  12. ↑ Газета "Культура"
  13. ↑ «Этнокультурное наследие тюрко-монгольских народов: сохранение и изучение»
  14. ↑ Электрон библиотека
  15. ↑ Новости Горного Алтая. Т.Шинжин

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шинжин,_Таныспай_Боксурович&oldid=570834"