Талкан
Тузаланган материалдар
Б.Н. Ельцинниҥ адыла адалган президентский библиотека
| Талкан | |
|---|---|
| башкир. талҡан, каз. талқан, кирг. талкан, хак. талған, орус. толокно | |
 Талкан — тувин курсак мӧттӱ. | |
| Аш-курсак | |
| Недеҥ эдилген | сула, тараан, арба, буудай, эмезе кошмогы |
| Ӱзеери кошкон | мӧт, черемуха, каймак, сарју |
| Тӱҥей курсактар | |
| Ӧскӧ калыктарда | толокно, курмас |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Талкан (тюрк. talqan; орус. толокно[1][2]) — куурган арба, арыш, буудайдаҥ эткен курсак[3][4].
Талкан бастыра тӱрк элдерде, алтай, ногай, башкир, бурят, казах, киргиз, монгол, татар, тувин, узбек, чуваш, хакас калыктарда туштайт. Талканга тӱҥей курсак армяндарда бар (арм.похиндз), орустарда ла о.ӧ. Бу кураскты јаҥжыккан аайынча байрамдарда бишектуй, каргатуй, кякук сяйя, сабантуй, сыргатуй ла јерле тудуш јаҥжыгуларда белетейт.
Алтайлардыҥ талканы
Бу бийиккалорийный, питательный курсак. Талкан алтай кухняда уникал гастрономиялык феномен, канча культуралар бириккенинде, кӧчкӱндердиҥ јаҥжыгулары, кату климат ла регионныҥ ар-бӱткениниле тудуш. Алтайлардыҥ кулинарный энчизи калыктыҥ чактар ӧткӱре келген јаҥжыгуларында, тӱӱкизинде, ар-бӱткенге јуук болгонында.
Алтайлар ашты куурала, саазынаҥ арчып эскинге салала эзип ийер, оноҥ сокыга кӧмӧ согуп, баспакка чаракты базып, кол теерменле ымтак эдет. Кезикте оны элгеп јат. Талкан ымтак ла јармаа болор аргалу. Талканды арба, буудай, арыштаҥ эдер. Талканду телеҥит чайга ӱс урар, сӱт кадар, сары сарју, салар. Талканды каймакла, сарјула, јип јат[5]. Кургак талканды баштыктарга, кайыҥ тозынаҥ јазаган тӱӱстерге салар, сары сарјулайла, кадкаларда кӧмзӧлӧӧр. Аҥдап-куштап јӱрзе азыктанар, јорык јӱрзе ле мусульман орозо тутса јиирге јараар.
Јилбӱлӱ
Талкан кижиниҥ эди-канына микроэлементтер берет, аскалорийный курсак, холестерин ле тус отложениелерди тамырда, ӱйе-сӧӧктӧ, аркада, буур ла бӧӧрӧктӧ арчыйт, энтеросорбентом]].
Талканнаҥ эткен суузынды кыргыстар жарма эмезе максым. Талканды онойдо ок джарма ла максым белетезе кожот.
Талкан хакастарда
Хакастардыҥ јаҥжыкан курсагы куурган арба ба, арыш па, коозозын ээзип ийеле, баспакка базып белетеер.
Талкан эдетен јазалдар: «тимел» (хак. тімел), темир, чой казан, агаш сокы, эскин (ручная веялка), кол теермен (ручная мельница). Буудай, арбаны кзанда куурар, Куурган чаракты сокыга согор, оноҥ саазын элгеер. Кол теерменге базып ийер. Тере баштыкка салар, чыктыбас[6].
Талкан-курсак
Хакастар талканнаҥ эткен «хадынмай» деп курсак јаҥжыккан аш деп айдар. Казанда кайна турган сууга талкан салып, булгап, кайнадар, тусты ӧйинде ле эдип салар, сарју кожор. База бир каша «сатырма» (хак. хайах потхы), ӱске кайнадар. Кайнап трган ӱске, сарјуга талкан (эмезе арбаныҥ кулурын салар), мӧштиҥ кузугыныҥ эмилин кожорор. Сатырманы балдарга јидиретен. Ӱчинчи каша «саторан» (хак. хаарған ун). Талканды казанда куурала, ары сӱт кожор «саторан». Койылган кашага сарју салар. Орустап бу кашаларды саламат дежетен[7].
Керек-јарактар
Алтын аш (хак. Алтын ас, орус. Золотое зерно) деп курсакка учурлай гастрономический республикан байрамды јылдыҥ ла Хакас республиканыҥ национал музей-заповедниги ӧткӱрет, Казановка јурттыҥ јанында, Аскиз аймакта (Хакасия)[8]. Јаҥжыккан аайынча талканнаҥ эдилген блюдолорло айылчыларды кӱндӱлейтен, рецепттер, дегустация. Кӧрӱ-конкурстарда башка номинация талканнаҥ эткен курсактарды кӧрӧтӧн. Хакас кухняны чеберлеп аларга Тӱн пайрамда конкурс, ол тоодо, эҥ артык талкан[9].
Ајарулар
- ↑ Вопросы языкознания, Выпуски 1-3 Архивная копия от 2 сыгын ай 2018 на Wayback Machine — М.: Изд-во Академии наук СССР., 1991 — С. 41
- ↑ Валл М. Н. Исследования по грамматике и лексике енисейских языков Архивная копия от 2 сыгын ай 2018 на Wayback Machine — Новосибирск: Наука, Сибирское отд-ние, 1986 —86 с. — С. 76
- ↑ Учение записки, Объемы 8-10. Научно-исследовательскй институт истории, языка и литературы Архивная копия от 1 јаҥар ай 2017 на Wayback Machine — Горно-Алтайск: Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного изд-ва, 1969
- ↑ Тюркские народы Сибири Архивная копия от 1 јаҥар ай 2017 на Wayback Machine. Институт этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, Институт археологии и этнографии (Российская академия наук. Сибирское отделение) — Новосибирск: Наука, 2006 — 677 с.
- ↑ Мастерица Талкана. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱни, 2017. Архивировано кандык айдыҥ 24 кӱни, 2021 јыл.
- ↑ Бутанаев В. Я. Национальные блюда хакасов = Хоорай ас-тамахтары (орус.). — Абакан: УПП «Хакасия», 1994. — С. 16. — 40 с.
- ↑ Бутанаев В. Я. Традиционная культура и быт хакасов (орус.). — Абакан: Хакасское книжное издательство, 1996. — С. 121. — 224 с. — ISBN 5-7091-0068-4.
- ↑ Праздник талгана «Алтын ас» собрал в Казановке сотни гостей и жителей Хакасии. 19rusinfo.ru (06.06.2024). Дата обращения: кандык айдыҥ 2 кӱни, 2025.
- ↑ Гости праздника «Тун пайрам» проголосовали за пять лучших блюд хакасской кухни: айран, талган, потхы, чарба угре, хан. culture19.ru (17.06.2024). Дата обращения: кандык айдыҥ 2 кӱни, 2025.
