Алтайда Марс

Рувики сайттаҥ
Алтайда Марс (Кызыл-Шыҥ ӧзӧк)
орус. Алтайский Марс (урочище Кызыл-Чин)
Алтайский марс.jpeg
Эҥ бийик точка
Эҥ бийик точка1970 м
Турган јери
50°04′29″ с. ш. 88°23′21″ в. д.HGЯO
Ороон
  •  Россия
РФ субъектиАлтай Республика
Россия
Красная точка
Алтайда Марс (Кызыл-Шыҥ ӧзӧк)
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАлтай Республика
Описание изображения
Красная точка
Алтайда Марс (Кызыл-Шыҥ ӧзӧк)

Алтайда Марс Кызыл-ш-Шыҥ ӧзӧк (орус. Алтайский Марс, урочище Кызыл-Чин) — ар-бӱткенниҥ кереези Кош-Агаш аймакта Алтай Республика, Марс планетаныҥ пейзажтарына тӱҥейлеп бу јерди туристтер «Марс» деп адаган. Јердиҥ окылу ады — Кызыл-Шыҥ ӧзӧк[1].

Этимологиязы

«Кызыл-Шыҥ» тӱрк сӧс «кызыл» — орус. красный и «чин/шын» — глубокий ров между двух крутых гор, топоним «красное ущелье». Ӧнойдо кызыл шыҥ ол тереҥ ӧзӧк, [2][3].

Географиязы

Кызыл-Шыҥ ӧзӧк Чаган-Узун јурттыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, 9 километр кире јерде, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1800—1970 метр бийикте јадат[4]. Кызыл-Шыҥ ла Чаган-Узун деп суулар агып јаткан ӧзӧктӧ, Монголияныҥ кыйузынаҥ 60 километр јетпей јӱрӱп.

Ӧзӧктӧ альпий микроклимат. Јаскыда тӱште температура +28 °C једер аргалу, је тӱнде температура тыҥ јабызайт. Кандык ла кӱӱк айда мында айылдыҥ эчки койын кабырадылар[1].

Геологиялык темдектери

Табылганы

Ӧзӧктиҥ геологиялык тӱӱкизи јебрен чакта болгон Чуйдыҥ кӧлиле тудуш, ол мӧҥкӱлер тыҥыда кайыларда бӱткен[3]. Бу кӧлдиҥ тӱбине миллион јылдарга отложениелер јуулган:

  • Кызылгир свита — палеонтологический отложениелердиҥ комплексы калыҥы 50 метр;
  • Позднемеловый пласттар — 70 миллион јашту;
  • Миоценовый отложениелер — 23-теҥ 5 миллион јылга јетире[1].

Минералдарыныҥ тизими

Кырдыҥ породаларыныҥ башка-башка ӧҥдӧри химический составынаҥ камаанду:

  • Кызыл ӧҥдӧр — оксид железа;
  • Кыскылтым ла кубакай чаҥкыр-сиреневый — марганецтиҥ ;
  • Сары — хромныҥ кошмокторы;
  • Јажыл, чаҥкыр, фиолетовый — башка-башка минералдар[5].

Бу јерде аргиллизиттер минералдарлу каолиниттиҥ группалары, кварц, гидрослюдалар ла хлориттер[6].

  • Марсианские горы на Алтае.jpeg
  • Марсианские горы на Алтае 2.jpeg
  • Марсианские горы 1.jpeg
  • Марс 3.jpg

Турист объекттер

Марс-1

Баштапкы эмеш јуук зона, ады «Марс-1». Мында сары ла кыскылтым ӧҥдӧр кӧп. Кӧӧлӱктӱ једер арга бар. Мында турист тӧс јер бар, амыраар инфраструктуралу[1].

Марс-2

Экинчи зона кайда да 2,5—3 километр сууныҥ агынын ӧрӧ Марса-1 зонанаҥ. Јаркынду ла башка-башка кызыл ла јӱзӱн-јӱӱр ӧҥдӧр.Јаҥыс ла јойу једер[1].

Марс-3

Једерге кӱч зона, Чаган-Узун сууныҥ оҥ јарадында. Мында столбы выветривания ла јебрен геологиялык образованиелер[7].

Шиҥдегениниҥ тӱӱкизи

Билим шиҥжӱлер

Озо ло баштап ӧзӧктӧ улус малын кабырган, Топографтар алтайлап Кызылшыҥ адынаҥ улам «урочище Кызылчин» деп бичиген карталарда. Оноҥ геологтор эки участокко бӧлиген — «Кызылчин-1» ле «Кызылчин-2»[3].

Јарлалганы

«Алтайский Марс» деп бу јерди Том-Тураныҥ геолог-студенттери мында практика ӧдӱп тура адаган. Туристтерге бу јерди Клуба путешествий Siberian Expeditions 2012—2013 јылдарда јарлаган[7].

Археологиялык учуры

Бу ӧзӧктӧ лӧ, оны айландыра јерлерде В урочище и его окрестностях обнаружены следы древних поселений:

  • Петроглифтер Кызыл-Шыҥ сууныҥ јарадында;
  • Јебрентӱрк кургандар ӧзӧкко барып јатса;
  • Окаменелостьтор јебрен моллюсктар ла ӧзӱмдер[4].

Туризм

Једер јол

Чуйдыҥ трагыныҥ 864-чи километртында ӧзӧктӧ[3]. Јуук ла деген јон јаткан јер — Чаган-Узун јурт. Марса-1 јетире кӧӧлӱктӱ једер арга бар, арткан зоналарга — јаҥыс ла јойу.

Турист инфраструктура

  • Турист тӧс јерде агаш туралар ла алтай айылдар;
  • Кӧӧлӱктердиҥ парковказы;
  • Сувенирлерлӱ лапкалар;
  • Кызыл-Шыҥ сууны кечире кӱр[3].

Јарамыкту ӧй

Тӱште келип кӧрзӧ јакшы, јердиҥ јӱзӱн-јӱӱр ӧҥдӧри јакшы кӧрӱнер. Турист сезон кӱӱк айдаҥ сыгын айга јетире болот[1].

  • Чаган-Узун (јурт)

    Чаган-Узун (јурт)

  • Чаганузун (суу)

    Чаганузун (суу)

  • Марс-2 јаар јол

    Марс-2 јаар јол

  • Марс-3 Алтай

    Марс-3 Алтай

Культурада

Алтайда Марс јилбиркеткен:

  • Фотосъёмкалар;
  • Билимдик экспедициялар;
  • Турист маршруттар;
  • Геологияла ӱредӱлик программалар;
  • Этнофестиваль "Тертпек" Алтайда Марста.

Экологиялык айалга

Бу ӧзӧккӧ туристтердиҥ келижиле колбой уникал экосистемазы ла геологиялык образованиелерди келер ӱйелерге корулап артырар сурак турат.

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Алтайский Марс: описание, где находится, как добраться. Большая Страна. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  2. ↑ Кызыл Чин это Алтайский Марс. Golden Camel (13.04.2021). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Алтайский марс (Кызыл-Чин): фото, описание, где находится. В поход. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  4. ↑ 1 2 Марс на Алтае — Цветные горы в Горном Алтае. Ивенго Алтай (16.02.2022). Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  5. ↑ Алтайский марс, урочище Кызыл Чин в Горном Алтае. Аккем-тур. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  6. ↑ Кызыл-Чин (Марсианские пейзажи). Алтай Туристский. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
  7. ↑ 1 2 Алтайский Марс (Радужные горы Кызыл-Чина). Living Heritage. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.

Литература

  • Гусев А.И. Минерагения и полезные ископаемые Республики Алтай: монография; ГОУВПО «Алтайская гос. академия образования имени В.М. Шукшина». Бийск, 2010. - 382 с.
  • Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1979 г.
  • Девятков А. Г. Кайнозойские отложения и неотектоника Юго-Восточного Алтая. — Новосибирск: Наука, 1975.
  • Окишев П. А. Динамика оледенения Алтая в позднем плейстоцене и голоцене. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 1982.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Алтайда_Марс&oldid=539886"