Тилдерди орныктырары

Тилдерди орныктырары (орус. Возрождение языков) (тилди орныктырары, ревитализа́ция, онойдо ок тиргизери эмезе тилдерди јаҥыдаҥ ойто тургузары) — тил тирӱ болуп, улус ортодо куучындажар арга берзе, бу процесс эки учурлу:

Јок болуп калган тилди јаҥыдаҥ ойто тургузары (бу тилле бир де кижи куучындабай турган болзо) ла ас та тоолу улус оныла куучындап баштаары, ас та тоолу улус бой-бойлорыла куучындажар боло берзе;
јоголып барааткан тилди јоголтпой, ол тилле куучындажары, тилле куучындап турган улустыҥ тоозын астатпай, кӧптӧдӧр керек, јоголып бараткан тилдиҥ јоголыжын арайладып, куучындап турган улустыҥ тоозы астабазын, кӧптӧзин деп албаданар, учы учында тилдиҥ кеми бийиктеп, оны ӧрӧ кӧдӱрер иштер токтоор.

Бу сурактыҥ учурын кӧдӱрер јӱзӱн-башка аргалар бар. Темдектезе, тергее орныктырып турган тилди, окылу тил деп јарлап эмезе школдо кыйалта јогынаҥ ӱренер деп тургузары. Је бу суракты кӧп ургунын энтузиасттар тургузып турат, олорго тергеениҥ башкарузы кӧп саба ас болужып јӧмӧжӧт.

Эҥ ле јарлу иврит тилди орныктырганы. Иврит тил эки муҥ јыл кайра јоголып, јаҥыс ла бичиктерде арткан. Је оны јаҥыдаҥ ойто ачкан. Кийнинде ол тергеениҥ окылу тили болуп ла канча миллион улустыҥ тӧрӧл тили боло берген. Онойып корн ло мэн тилди орныктырар ченелте база болгон^[1]. Јебрен тилдерди оос коммуникацияларда тузаланар деп умзаныш база болгон. Олордо јебренанглий, прусс, санскрит тилле улайына куучындажар деп амаду болбогон.

Экинчи бӱдӱм темдектердиҥ тоозында: ирланд тил, гэльт, маньчжур, кезик индей тилдер (маках).

Тилди орныктырарында баштапкы да, экинчи де бӱдӱм болзо, тилдиҥ башкы аайы-бажы ӧскӧрӧт, куучындаарында да (язык усваивают люди с родными языками, имеющими иные фонологические системы), лексикада да (кӧп сӧстӧр јоголып калган эмезе алдында јок болгон). Морфология ла синтаксис ас солынат .

Тилди орныктырары эл-јон бойыныҥ угы тӧзиниҥ-культурный автономиязын ла јаҥы нация тӧзӧӧр тартыжула тудуш болот (тедектезе, ивриттер тилин орныктырганы)^[2].

Ивриттер тилин орныктырып баштаарда олорго кӧп јаҥы ӧйдиҥ лексиказын кийдирерге келишкен. Оныҥ учун олор кӧп јаҥы сӧстӧр сананып тапкан. Мындый курч сурак каурн тилди орныктырарда база турган (ол австралий аборигендердиҥ тилиниҥ бирӱзи). Бу курч суракты тургузарында мындый приёмдор тузаланылат: семантикалык кеҥидери (бар сӧскӧ ӱзее учур кожоры: темдектезе, kaaru («кан») деп каурн сӧслӧ кызыл аракыны темдектейт, warri деп сӧслӧ («салкын») деп сӧслӧ кондиционерди темдектейт); сӧстӧрдиҥ биригӱзи («компьютер» (mukarntu) деп каурн сӧс эки «мее» (mukamuka) ле «јалкын» (karntu)) деп сӧстӧрдӧҥ турат; кайра сӧстургузары (каурнское слово kapi «сигареты», «табак» деп каурн сӧс) kapinthi «кускузы келер» деп сӧстӧҥ турат)^[3]^[4].

Ивриттеҥ ӧскӧ орныктырылган тилдерге австралий аборигендердиҥ барнгар ла гавай тил кирет^[5].

Тилдерди ойто орныктырарга, биледе тӧрӧл эмес, ӧскӧ тилле куучындажып турган болзо, тилдиҥ уйазы («языковое гнездо») деп эп-арганы тузаланадылар.

Онойдо ок кӧр

Ајарулар

↑ jewishagency Архивная копия от 26 сыгын ай 2018 на Wayback Machine Возрождение языка
↑ Эпоха возрождения (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 24 кӱни, 2022 јыл.
↑ Из тишины веков: как и зачем возрождают мертвые языки (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022 јыл.
↑ Как и зачем возрождают мертвые языки сегодня (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022 јыл.
↑ Для сохранения языка необходимо желание носителей (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кӱӱк айдыҥ 24 кӱни, 2022 јыл.

Литература

Замятин К., Пасанен А., Саарикиви Я. Как и зачем сохранять языки России. Хельсинки, Vammalan Kirjapaino Oy, Vammala 2012, ISBN 978-952-93-0408-0 (PDF), 181 стр.
Цукерман, Гилад (Zuckermann, Ghil’ad) & Walsh, Michael, Ancestors Are Happy!': Revivalistics in the Service of Indigenous Wellbeing", Foundation for Endangered Languages XVIII: 113—119, 2014.
Цукерман, Гилад (Zuckermann, Ghil’ad), Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond, Oxford University Press, 2020. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776

Тайантылар

[1] wishagency Архивная копия от 26 сыгын ай 2018 на Wayback Machine Возрождение языка

[2] Эпоха возрождения (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 24 кӱни, 2022 јыл.

[3] Из тишины веков: как и зачем возрождают мертвые языки (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022 јыл.

[4] Как и зачем возрождают мертвые языки сегодня (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022 јыл.

[5] Для сохранения языка необходимо желание носителей (ја. эм.). Дата обращения: кандык айдыҥ 28 кӱни, 2022. Архивировано кӱӱк айдыҥ 24 кӱни, 2022 јыл.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]