Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы

Рувики сайттаҥ
Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы
2019 јыл
Десятилетие-языков ЛОГО-768x460.jpg
Јарлаганы
Баштагандар ЮНЕСКО
Јӧптӧгӧн ӧйи 2016 јыл јаҥар айдыҥ 19-чы кӱни[1]
Сессия 69-чы
Кыска ады IYIL2019 јыл
Окылу сайт https://en.iyil2019.org/

Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы (орус. Международный год языков коренных народов) (англ. International Year of Indigenous Languages) — 2019 јыл ООН-ныҥ јылы деп јарлалган. Бу јылда ӧдӱп турган керектер-јарактардыҥ учуры автохтон тилдердиҥ керектӱзи керегинде, бу тилдер телекейде јок болуп бараатканы ла тилдер ортозында колбу ла калыктар ортодо чагылыштарды јоголторында [2][3][4][5][6][7].

Чаган айдыҥ 28-чи кӱнинде Парижте ЮНЕСКО-ныҥ штаб-квартиразында Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы кӧдӱриҥилӱ ачылган[8] ООН-ныҥ Нью-Йоркто штаб-квартиразында 2019 јылдыҥ кочкор айдыҥ 1-чи кӱнинде [9].

ООН алдында 1993 јылда Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылын ла 2008 јылда Калыктар ортодо тилдердиҥ кӱнин јарлаган.

2019 јылдыҥ кӱчӱрген айында ООН 2022 јылдаҥ ала 2032 јылга јетире Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо онјылдыгы деп јарлаган[10][11].

Тӱӱкизи

ООН-ныҥ Генеральный Ассамблеязы 2016 јылдыҥ јаҥар айдыҥ 19-чи кӱнинде, ООН-ныҥ јаантайын ӧдӧр форумыныҥ 71/178 темдектӱ резолюциязы аайынча, 2019 јылды Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы деп тургускан[4][12][7]. Генеральный Ассамблеяныҥ резолюциязында ЮНЕСКО-ны бу керектер-јарактар ӧткӱреринде ООН-ныҥ баштаачы организациязы эдип тургузар керек деп сурак тургузылган[2][3][6][13].

2019 јылда «Курьер ЮНЕСКО» деп журнал баштапкы катап чыккан номерин Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылына учурлаган[14].

Амадулары

Тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылдыҥ тӧс амадузы — тургун калыктардыҥ тили керегинде курч сурактарга элјондык организацияларды ајартар, тургун калыктардыҥ тили амыр-энчӱни тударында јаан учурлузын кӧргӱзеринде. Јылдыҥ амадузына онойдо ок калыктыҥ јӱрӱмин ӧрӧ тартары, калыктар ортодо тургун калыктардыҥ тили ле культураны јарандырып кӧдӱрери турат[3][12][15].

Иштиҥ беш тӧс ууламјызы[3][7]:

  1. бой-бойын оҥдожып јӱрери, удурлажуны токтодоры ла калык ортодо бой-бойыла колбулу ишти јуукташтырары;
  2. билгирлерле толыжарында, молју тӧзӧӧринде ле тургун калыктар ортодо тилдердиҥ билгириле толыжарын таркадары;
  3. тургун калыктар ортодо тилдердиҥ интеграциязыныҥ стандарттарын тургузары ;
  4. потенциалды тазыктырган аайыла аргазын кӧдӱрери;
  5. јаҥы билимдерди чокымдаары ажыра оҥдооры.

Јылдыҥ керектери

Бу јылдыҥ керек-јарактары ӱч темага учурлалган, 2010 јылда ла 17 амадуны тазыктырарында:

  • Тургун калыктар ортодо тилдерди, кӧп материалдар тӧзӧп, тилдерди јарандырып кӧдӱреринде информационнй ла коммуникациялык технологиялар тузаланарында («Поддержка»)
  • Тургун калыктар ортодо тилдерди корып, ӱредӱге јолын ачып, јаҥыс ла тилдер керегинде эмес, онойдо ок тургун калыктар керегинде информацияны береринде. («Доступ»)
  • Тургун калыктар ортодо тилдердиҥ билимин ле баазын кӧдӱрип, оны социокультурный, экономикалык ла политикалык јанынаҥ, спорттыҥ јаҥжыкан бӱдӱмдеринде ле ойындарда тузаланары. («Продвижение»)

Јылдыҥ керек-јарактарын ӧткӱрерге тургун калыктардыҥ улузы, ООН-ныҥ организациялары, билим биригӱлер, тергеелик организациялар ла онойдо ок СМИ база туружат[5][6][7][7].

Россияда тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы

РФ-да «Сахалин Энерджи» ла «Лукойл» деп компаниялардыҥ болужыла, ӱредӱниҥ министерствозы ла эл-јонныҥ угы-тӧзи керегинде федерал агентствозы, тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылы деп сайт јазап тургускан[16][17].

Кочкор айдыҥ 21-чи кӱнинде, Тӧрӧл тилдиҥ калыктар ортодо кӱнинде, Россия Федерацияда јаткан эл-јонныҥ тилдерин ӱренер ле корыыр окылу фонды тӧзӧлгӧн.

2019 јылдыҥ тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде Россияда тургун калыктардыҥ тилдериниҥ калыктар ортодо јылын, Ханты-Мансий автоном округта, Юрга калада кӧдӱриҥилӱ ачкан[18].

Бу байрамды ӧткӱрерге 700 керектер-јарактар, федерал ла регионал кеминде ӧткӱрер деп јӧптӧгӧн. Кандык айдыҥ 4-чи кӱнинеҥ ала 6-чы кӱнине јетире РАН-ныҥ тилдер шиҥдеер Институдында «Лингвистический форум 2019: Коренные языки России и мира» деп калык ортодо конференция ӧткӧн. Бу конференцияда Россияда ла ӧскӧ ороондордо, тургун калыктардыҥ тилдерин ӱренеринде ле ӱредеринде, тилдерди корыыры керегинде курч сурактар турган[19][20][21][22].

Онойдо ок кӧр

Ајарулар

  1. ↑ Резолюция 71/178
  2. ↑ 1 2 United Nations General Assembly proclaims 2019 as the International Year of indigenous Languages and invites UNESCO to take the lead. UNESCO. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 12 кӱни, 2018 јыл.
  3. ↑ 1 2 3 4 Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года. 'undocs.org'. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано сыгын айдыҥ 30 кӱни, 2018 јыл.
  4. ↑ 1 2 План действий по проведению в 2019 году Международного года языков коренных народов. 'undocs.org'. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  5. ↑ 1 2 2019 the Year of Indigenous Languages IY2019 – Language Magazine. Language Magazine (7 сыгын ай 2018). Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано кӱӱк айдыҥ 8 кӱни, 2019 јыл.
  6. ↑ 1 2 3 Donovan, Sophie Get talking – are we losing indigenous languages? – Geographical. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано кӱӱк айдыҥ 27 кӱни, 2019 јыл.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Международный день коренных народов мира 9 августа. United Nations. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱни, 2018 јыл.
  8. ↑ В Париже прошло официальное открытие международного года языков коренных народов. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  9. ↑ «Есть народы, где число носителей языка можно сосчитать по пальцам». В ООН дали старт Международному году языков коренных народов. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  10. ↑ A/C.3/74/L.19/Rev.1 - R - A/C.3/74/L.19/Rev.1. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2019. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2019 јыл.
  11. ↑ Генеральная Ассамблея ООН провозгласила период 2022–2032 годы Международным десятилетием языков коренных народов (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱни, 2019. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни, 2019 јыл.
  12. ↑ 1 2 Bureau, IDN-INPS UN UN Focuses Yet Again on Protecting Indigenous Peoples’ Rights – IDN-InDepthNews | Analysis That Matters. www.indepthnews.net. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018 јыл.
  13. ↑ International Year of Indigenous Languages 2019 | Aboriginal and Torres Strait Islander Languages (недоступная ссылка). blogs.slq.qld.gov.au. Дата обращения: ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни, 2018 јыл.
  14. ↑ Latest articles | ЮНЕСКО. Дата обращения: кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  15. ↑ Lesson planning – events and themes for 2018 (ја. эм.) // Australian Council for Educational Research – ACER. — 2018. — 25 January.
  16. ↑ В России создали фонд поддержки языков коренных народов. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  17. ↑ ФАДН и Минпросвещения РФ создали фонд поддержки родных языков. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  18. ↑ Международный год языков коренных народов в России. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  19. ↑ Международная конференция «Лингвистический форум 2019: Коренные языки России и мира». Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2019. Архивировано кочкор айдыҥ 4 кӱни, 2019 јыл.
  20. ↑ Ногайские идиомы и трансформацию кетского фольклора обсудят на лингвофоруме в Москве. Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2019. Архивировано кандык айдыҥ 27 кӱни, 2019 јыл.
  21. ↑ На лингвистическом форуме в Москве обсудят коренные языки России и мира. Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2019. Архивировано кандык айдыҥ 27 кӱни, 2019 јыл.
  22. ↑ Title (недоступная ссылка). Дата обращения: кандык айдыҥ 27 кӱни, 2019. Архивировано чаган айдыҥ 27 кӱни, 2020 јыл.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тургун_калыктардыҥ_тилдериниҥ_калыктар_ортодо_јылы&oldid=572349"