Брокгауз ла Ефронныҥ энциклопедиялык сӧзлиги

Рувики сайттаҥ
Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлиги (ЭСБЕ)
Брокгауз ла Ефронныҥ коллекциязында 86 јарымтомдор
Брокгауз ла Ефронныҥ коллекциязында 86 јарымтомдор
Автор кӧр. текст
Жанры универсал энциклопедия
оригиналдыҥ&nbspтили; орус
Чыгарылганnbspоригинал; 1907 јыл
Басма АО «Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон»
Выпуск 18901907
Бÿк 41 том + 2 ӱзеери (86 јарым том), 121 240 статья, 7800 иллюстрация ла 235 карта
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

«Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлиги» (орус. Энциклопеди́ческий слова́рь Брокга́уза и Ефро́на) (аббр.: ЭСБЕ) — 1890-1907 јылдарда Россий империяда "Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон" деп (Петербург) акционер бичикбасма бирлик орус тилле чыгарган, универсал энциклопедия. Чыгарту эки вариантла чыккан — 41 том ло 2 ӱзеери (тиражтыҥ ас јаны) ла јарым томдор — 82 ле 4 ӱзеери. Јарым томдор эки темдектӱ — темдектезе, 49 ле 50 јарым томдордыҥ (темдектери кадарында) титул бӱктер бу XXV ла XXV чактар темдектелбеген.

Баштапкы 8 јарым томдор И. Е. Андреевскийдиҥ редакциязыла чыккан, артканы — К. К. Арсеньев ле Ф. Ф. Петрушевскийдиҥ редакциязыла. Энциклопедия 121 240 статья, 7800 иллюстрация ла 235 картанаҥ турат.

1899-1902 јылдарда «Брокгауз ла Ефронныҥ» (МЭСБЕ) кичӱ энциклопедиялык сӧслиги (3 томду) чыккан; 1907-1909 јылдарда оныҥ 4 томду экинчи чыгартузы чыккан.

1911-1916 јылдарда «Јаҥы энциклопедиялык сӧзлик» (НЭС) чыккан (чыгарарга амадаган 48 томноҥ 29 том чыккан, калганчы статья — «Отто»).

ЭСБЕ-ниҥ бастыра материалдары элјондык байлык энчизи.

Бу бастыра вики-разметкаларын ла фотојуруктарын јоголтпой, эки катап кыскарткан текст.

Тургузылган тӱӱкизи

1889 јылда Илья Абрамович Ефрон ло Семён Афанасьевич Венгеровтыҥ баштаҥкайыла[1] F. A. Brockhaus деп бичикбасмала "Konversations-Lexikon"ды кӧчӱрер деп јӧптӧжӱ тургускан[2].

Иван Ефимович Андреевскийдиҥ редакциязыла кӧчӱрилген баштапкы сегис томды, «Северный вестник» ле «Исторический вестник» деп журналдар критика эткен.

Андреевский божогон кийнинде редакцияны Константин Константинович Арсеньев ле Фёдор Фомич Петрушевский башкарган[2]. 9-чы томноҥ ала Россия керегинде кӧп јаҥы оригинал статьялар кепке базылып чыккан.

I ла XXV томдордыҥ титул бӱктери

сӧзлик эки вариантла чыккан: 41 том ло 82 јарым том. Тираж 130 муҥ экземплярга јеткен. Редакцияга Менделеев, Соловьёв, Венгеров, Бекетов, Воейков кирген[3].

сӧзлик 1890 јылдаҥ ала 1900 јылга јетире чыккан[4][5]. 1907 јылга јетире ӱзеери 300 фототипийдеҥ «Портретный галереялу» тӧрт јарым том чыгарылган.

1899-1902 јылдарда «Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик» чыккан[6], 1907—1909 јылдарда ойто катап чыгарылган[7].

1911 јылда Арсеньевтиҥ редакциязыла «Јаҥы энциклопедиялык сӧзлик» чыгып баштаган[5], 1916 јылда 29-чы томдо токтогон[1].

РНБ-да 30 ла 31 томдордыҥ корректурный экземплярлары бар[8].

Энциклопедияныҥ аҥылузы

«Сӧзликте» Россияныҥ тӱӱкизи керегинде кӧп статьялар бичилген; «Россия» деп статья эки јарым томдо бичилген[2].

Д. И. Менделеев химико-технический бӧлӱкти башкарган, бойыныҥ статьяларын грек дельта (Δ) деп буквала темдектеген (Δ). «Периодическая законность химических элементов» деп статья мындый сӧстӧрлӧ токтогон:

Айтса, текши тузаланар П оныҥ шылтагын айлаар арга јок то болгон болзо, ол јаҥы химический явлениелерди тереҥ кӱргӱзет, мен, орус кижи оморкоп јадым, оны эдеринде турушканымла.

Д. Менделеев[9]


Энциклопедияныҥ аҥылузы — ол јайым эдип бичилген. Биографиялык ла билимдик статьяларында беллетристиканыҥ элементтери туштайт[10]. Автордыҥ мары кубулбаган[11].

ЭСБЕ-де јастыралар, каткымчылу учуралдар, опечаткалар, катап айдылган ла каткылу јерлер бар (кӧр. «Беспамятная собака»).

ЭСБЕ-де европей каандарды јаҥыс атла адаар болгон. Вильгельм деп герман императорлорды, «Людовик» деп француз башкараачыларды, «Генрих» — герман ла англий[12].

ЭСБЕ-ниҥ материалдары — элјондык байлык энчи. Кӧп статьялар јаан учурлу. Революциянаҥ озо ЭСБЕ эҥ јакшы россий универсал сӧзлик деп чотолот[3].

ЭСБЕ энциклопедиялык јаҥжыгуга камаанын јетирген[13].

Авторлор ло редакторлор

«Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлигиниҥ» редакторлорыныҥ ло авторлорыныҥ тизими  (орус.)

ЭСБЕ культурада

Михаил Булгаков 1923 јылда «Сколько Брокгауза может вынести организм?» деп кокыр фельетон бичиген, бир јалку библиотекарь, ӱренерге турган слесарьдыҥ сурагына, бастыра сурактардыҥ карузы Брокгаузтыҥ сӧслигинде деп айткан. Слесарь 5 бичикти кычырып божоткон,

Чынын айтса, экинчи бичикти кычырып баштайла, слесарь ас ажанып баштаган, арыйла алаатып турар боло берген. Кажы ла бичикти кычырып божодоло, јаан тынып, культотделовский грымзанаҥ «кӧп арткан ба кычырарга?» деп сурап туратан. Бежинчи бичикти кычырып баштаарда, оныла саҥ башка керектер болуп баштаган. Онойып, ол тӱште тышкары, мастерскойдыҥ эжигинде, ак чалмалу јарлу араб математикти, Банна-Абуль-Аббас-Ахмед-ибн-Могаммед-Отман-ибн-аляны, кӧргӧн.

Слесарь «Талькис-амаль-аль-хисаб» деп бичиген арабты кӧрӧлӧ, ол кӱн кере тӱжине унчукпаган, онойып, ол ганзей каланыҥ вольный синдиги Эдуард Банкс, кийнинеҥ малороссий губернатордыҥ канцеляриязыныҥ башкараачызы Димитрий Николаевич Бантыш-Каменский келген.

«Сколько Брокгауза может вынести организм?»[14]

Чыгартулар

Энциклопедиялык сӧзлик

Јаҥы энциклопедиялык сӧзлик

Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик (1907—1909)

  • Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик. Т. 1 Чык. 1: А — Гальванотропизм. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1907. — 1055 с.
  • Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик. Т. 1 Чык. 2: Гальванохромия — Кившенко. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1907. — 1058—2079 с.
  • Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик. Т. 2 Чык. 3: Кигн — Початок. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1909. — 1055 с.
  • Кичӱ энциклопедиялык сӧзлик. Т. 2 Чык. 4: Почва — Иссоп. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1909. — 1058—2215 с.

Эмдиги ӧйдиҥ ойто чыгартулары

  • 'Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлиги: Биографиялар 12 т. — М.: «Совет энциклопедия», «Јаан Россий энциклопедия», 1991—1996 (јӱк ле 6 том чыккан).
  • Энциклопедиялык сӧзлик. 86 т. Репр. воспр. изд. «Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлиги». — СПб.: Фирма «ПОЛРАДИС», АООТ «Иван Фёдоров», 1993—2003. — ISBN 5-900741-01-X.
  • Брокга́уз ла Ефро́нныҥ энциклопеди́ялык сӧзлиги 82 т. ло 4 ӱзеери. т. — М.: Терра, 2001. — 40 726 с.

Ајарулар

  1. 1 2 Брокгауз-Ефрон // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1927. — Т. VII. — Стб. 571–572.
  2. 1 2 3 Брокгауз Ф. А. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — М.: Рипол Классик, 2013. — 524 с. — ISBN 5458053214. — ISBN 9785458053211.
  3. 1 2 Выставка к 125-летию издательства «Брокгауз и Ефрон». Приморский музей имени Арсеньева. Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2018.
  4. Жарков, И. А. Жанровая структура Энциклопедического словаря Ф. А. Брокгауза — И. А. Ефрона, 1890–1907 147 (2000). — тема диссертации и автореферата по ВАК 05.25.04. Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2017.
  5. 1 2 Интеллектуальная поисковая система по словарям. Словарь Ожегова, Даля, Ушакова, Брокгауза и Ефрона, БСЭ (Большая советская энциклопедия). boloto.info. Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2018.
  6. Малый энциклопедический словарь [Текст] : с приложением кратких руководств по различным отраслям знания и словарей иностранных языков : [в 3 т.] / Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. — СПб. : Издательское дело, Брокгауз-Ефрон, 1899—1902.
  7. См. подраздел Малый энциклопедический словарь (1907—1909).
  8. Карточный каталог РНБ.
  9. Периодическая законность химических элементов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1898. — Т. XXIII. — С. 311–323.
  10. Выставка «Словари и энциклопедии Брокгауз — Ефрон. Часть 1: Энциклопедический словарь. (К 125-летию выхода первого тома)» (Архивная копия от 6 сыгын ай 2015 на Wayback Machine) на сайте Российской государственной библиотеки.
  11. О. Васильева, И. Тиньгаевач. Универсальная энциклопедия — репутация одной из лучших в мире: к 125-летию выхода в свет энциклопедического словаря А. Ф. Брокгауза и И. А. Ефрона ([https://web.archive.org/web/20160304103917/http://www.chelib.ru/index.php/tema-goda/224-2015-god-literatury/universalnaya-entsiklopediya/1357-125-let-entsiklopedicheskomu-slovaryu-a-f-brokgauza-i-i-a-efrona Архивная копия от 4 тулаан ай 2016 на Wayback Machine) // Центральная библиотечная система города Челябинска, 7 августа 2015.
  12. Устинов В. Почему Генрих — не Генрих, а Людовик — не Людовик? // Наука и жизнь — 2020. — № 2. — С. 97.
  13. Фёдоров П. В. Статуи и монументы: Имперский некрополь Санкт-Петербурга (Смоленское православное кладбище) в зеркале энциклопедической биографии. — СПб.: МБИ, 2018. — 214 с. — ISBN 978-5-4391-0382-9.
  14. М. А. Булгаков. Сколько Брокгауза может вынести организм?. Library.Ru. Дата обращения: тулаан айдыҥ 5 кӱни, 2018.

Литература

Тайантылар