Јаҥы јылда эл-јонго баштану
Јаҥы јылда эл-јонго баштану (орус. Новогоднее обращение к народу) — кезик ороондордо јаҥжыккан аайынча эл-тергеениҥ башкараачызы, эмезе башкаруныҥ јааны калыкка баштанып, кӧп сбада телевидениеле, ӧткӧн јылдыҥ турулталары ла келер јылга амадуларды кыскарта айдып, Jаҥы jылла уткыйт.
Тӱӱкиде
XVII чактаҥ бери уткуул жанр бар болгоны јарт. Је Јаҥы јылдыҥ байрамыла тергеениҥ башкараачызы албатызын уткууры XX—XXI чакта табылып, ӧзӱм алынган. Бу ритуал жанр јаҥыјылдык эфирге јаҥжыгу болуп кирген[1].
Президенттиҥ байрамдык уткуул сӧзи јаан эмес ролик (10 минут кире) болот, телевидениениҥ тӧс каналдарыла Jаҥы jыл киргелекте башталып, чике Јаҥы јыл башталза токтойт. Россияда бу ла ӧйдӧ Кремльдиҥ чазыныҥ куранттары ойнойт, 12 катап сокконы Јаҥы јылдыҥ келгениниҥ символы. Јаҥар айдыҥ 1 кӱнинде (00:00:10).
Россия бир канча саат поястарга бӧлӱнген, оныҥ учун Jаҥы jылдыҥ уткуулы кажы ла регионго расписание аайынча кӧргӱзилет. Јарандырган чиби, байрамныҥ темдеги, президенттиҥ јанында кӧрӱнип турар[2].
Тергее башкараачызыныҥ албатыга јаҥыјылдык баштанузы тергеениҥ окылу тилиле айдылат[3]. Ӧдӱп јаткан јылдыҥ тӧс керектери ле келер јылдыҥ перспективалары, бӱдӱретен амадулары керегинде айдылып, албатыга уткуулдарын айдат[4].
Ж. Р. Сладкевичтиҥ (филология билимдердиҥ докторы) шиҥдегениле: тергее башкараачызыныҥ јаҥыјылдык уткуул сӧзи — кажы ла јыл текшинационал телевещание ажыра айдылар баштану сӧстӧр, ритуал учурлу, элјондык, идеологиялык ла политикалык учурлу нацияны бирлик эдер амадулу куучын, келип јаткан байрамга учурлай, ороонныҥ эл-јоныныҥ санаа-кӱӱнин бийиктедип, кажы ла билеге ырыс ла сӱӱнчи кӱӱнзейт, озолондыра специалисттер јазап тургускан куучын.
Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
Президент Александр Лукашенко белорус калыкка јаҥыјылдык баштанузы, 2024
Касым-Жомарт Токаев казах калыкты Jаҥы jылла уткыганы. 2021
Туркменистанныҥ президенти Сердар Бердымухамедов туркмен калыкты Јаҥы јылла уткыганы. 2023/2024
Эл тергеелердиҥ башкараачыларыныҥ эл-јонына јаҥыјылдык баштанузы
Башка-башка ороондордо эл-тергеениҥ башкараачыларыныҥ албатызына Јаҥы јылла кӱӱнзегени, ого баштанып айткан кыса куучыны.
Австрия
Австрияда Јаҥы јылда албаты-јонго президент баштанат, је канцлердиҥ кӱӱнзежи эл байрамда октябрьдыҥ 26-чы кӱнинде кӧргӱзилет.
Армения
Арменияда 2019 јылдаҥ бери Jаҥы jылдыҥ кӱӱнзежин албаты-јонго армян тилле премьер-министр эдет. Оноҥ озо, бу ороон таҥынаҥ тергее болп чыкканынаҥ ала, Jаҥы jылдыҥ баштанузын бу республиканыҥ Президенти эдип турган.
Азербайджан
Азербайджанда Јаҥы јылдыҥ баштану-кӱӱнзежин јылдыҥ ла, јаҥжыккан аайынча бу ороонныҥ Президенти эл-тергеениҥ албатызын азербайджан тилиле ӧткӱрет.
Белоруссия
Белоруссияда элјонго Jаҥы jылдыҥ баштанузын 26 јылдыҥ туркунына Беларусь Республиканыҥ президенти — Лукашенко Александр Григорьевич эдет. Кажы ла јыл ол бойыныҥ куучынында кандый бир теманы алат. Темдектезе, 2003 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде оныҥ айткан куучыны «Ӧй — куш» (орус. «Время — птица») деп адаган, 2016 јылда оыҥ куучыныныҥ тематиказы "Ончозы алдыста" («Все ещё впереди») болгон[5]. 1994 јылдаҥ ала 2012 јылга јетире Jаҥы jылдыҥ уткуулын Минскте Беларусь Республиканыҥ президентиниҥ Резиденциязынаҥ айткан, «Јайымныҥ Ӧргӧӧзи» (орус. Дворец Независимости) јетире тудуларда (Минск), 2013 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде уткуул сӧстӧрин оноҥ айткан.
2017 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде јаҥжыккан баштануныҥ ордына Александр Лукашенко башкараачыныҥ2017 јылда тӧс цитаталары кӧргӱзилген.
Великобритания
1923 јылда «Би-би-синиҥ» баш директоры Джон Рейт Георг V корольды Рождество байрамда албатыга баштану куучын этсин деерде, ол мойножып ийген. Је, Рейт идеязын салбаган, 1932 јылда Георг V каан бойыныҥ Садринхемде резиденциязынаҥ Великобритания эл-јонына радиобаштану эткен. Текстти Редьярд Киплинг бичиген. Оноҥ бери британ король ло королевалар јылдыҥ ла рождествоныҥ уткуулдарын ӧткӱретен.
1936 ла 1938 јылдарда уткуул болбогон (ол тушта 1936 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала 1952 јылдыҥ кочкор айына јетире јаҥда турган Георг VI каан 7 јаштаҥ ала чокол болгон).
1957 јылда баштапкы катап рождестводо королева Елизавет II баштанузы телевидениеле кӧргӱзилген.
Германия
Германияда 1970 јылдаҥ ала Федерал канцлер Jаҥы jылдыҥ баштанузын эдет. Германияныҥ Федерал президенти окылу эмес тергеениҥ јааны болуп чотолот, эл-јонго Рождестводо баштанат.
1949 јылдаҥ ала 1969 јылга јетире ондый эмес тескери болгон. 1952 јылда Jаҥы jылга баштану баштапкы катап телевидениеле кӧргӱзилген. Эби јок учурал боло берген, 1986 јылда јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде Das Erste телеканал јастырып, Гельмут Кольдыҥ былтыргы баштнузын кӧргӱскен. 1987 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде Das Erste показал верное обращение канцлердиҥ чын баштанузын кӧргӱскен.
Казахстан
Казахстанда телекӧрӱле уткуулды, јаҥжыкан аайынча, бу эл-тергеениҥ президенти эдет, бойыныҥ кӱӱнзежин казах ла орус (орус тил окылу статусту болуп јат) тилдерле айдат.
Кыргысстан
Кыргызстанда албаты-јонго республиканыҥ президенти баштанат, анайда ок бойыныҥ куучынын кыргыз ла орус тилдерле айдат, нениҥ учун дезе, јанында Казахстан чылап, бу ороондо орус тил окылу статусту болуп јат.
КНДР
2013 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде BBC News јетиргениле Корей Народно-Демократический Республиканҥ башкараачызы 19 јылга баштапкы катап Jаҥы jылдык телебаштанузын эткен[6].
Польша
Польшада Jаҥы jылдыҥ уткуул баштанузыла Республианыҥ президенти чыгат.
Россия
Россияда Jаҥы jылдыҥ баштану сӧзиле албаты-јонго Россия Федерацияныҥ президенти чыгат.
Таджикистан
Таджикистанда 2000 јылдардыҥ ортозынаҥ бери Jаҥы jылдыҥ кӱӱнзежиле албаты-јонго бу эл-тергеениҥ президенти таджик тилле баштанат.
Туркменистан
Туркменистанда Jаҥы jылдыҥ тӱнинде албаты-јонго уткуулыла бу ороонныҥ Президенти туркмен тилле баштанат.
Узбекистан
Узбекистанда Ислам Каримов 1989—2016 јылдарда јаҥда турарда, президент эл-јонына телевизионный уткуул баштанузын бойы этпейтен. Тергеениҥ президентиниҥ уткуул эрмегин Jаҥы jылдыҥ байрамына диктор кычыратан. Јаҥга Шавкат Мирзиёев келерде, эл-јонго кӧнӱ телевизионный јаҥыјылдык баштануны ӧткӱрер јаҥжыгу табылган. Президент олзо эл-јонды орус тилле, оноҥ узбек тилле, Јаҥы јылга тоолу ла минутка јетпей, уткуулын айдат.
Украина
Украинада Jаҥы jылдыҥ уткуулыла Президенти чыгат. Ондый баштанула эҥ кӧп, он катап, Леонид Кучма чыккан. 2003 јылда ол баштану сӧстӧрин баркызыла ийдиле кожо айткан.
Виктор Януковичтиҥ эл-јонго баштанып калганчы катап айткан сӧстӧрине удура 2013 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде Президентке албатыныҥ баштанган сӧстӧри јарлалган[7][8].
Онойдо ок кӧр
Литература
- Сладкевич Ж. Р. Организация семиотического пространства новогоднего поздравления президента (на материале новогодних обращений президентов России, Беларуси и Польши за 2000-2015 гг. ) // Политическая наука. — 2016. — Вып. 3. — С. 168–193. — ISSN 1998-1775.
Ајарулар
- ↑ Сладкевич, 2016, с. 170.
- ↑ Сладкевич, 2016, с. 185.
- ↑ Сладкевич, 2016, с. 174.
- ↑ Сладкевич, 2016, с. 175—176.
- ↑ Новогодние обращения Президента Беларуси (недоступная ссылка). UDF.BY. Дата обращения: чаган айдыҥ 1 кӱни, 2018. Архивировано чаган айдыҥ 1 кӱни, 2018 јыл.
- ↑ North Korea’s Kim Jong-un makes rare new year speech.. Дата обращения: тулаан айдыҥ 19 кӱни, 2013. Архивировано кандык айдыҥ 19 кӱни, 2013 јыл.
- ↑ Васильева, Мария. От Кравчука до Порошенко. Поздравления украинских президентов. Интернет-издание «Гордон» (1 чаган ай 2015). — Публикации. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 22 кӱни, 2016. Архивировано јаҥар айдыҥ 23 кӱни, 2016 јыл.
- ↑ Герасимюк, Елизавета. История новогодних обращений президентов Украины. Телеканал новостей «24» (31 јаҥар ай 2014). — Новости. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 25 кӱни, 2016. Архивировано јаҥар айдыҥ 26 кӱни, 2016 јыл.