Телекейде јоголорго јеткен тилдердиҥ атлазы
«Телекейде јоголорго јеткен тилдердиҥ атлазы» (орус. Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения, англ. Atlas of the World's Languages in Danger), алдында «Красная книга исчезающих языков» (англ. Red Book of Endangered Languages) — ЮНЕСКО чыгармазы, јоголорго јеткен тилдер керегинде айдылган. 2009 јылда чаган айда чыккан Интерактивный атлас исчезающих языков мира ЮНЕСКО[1]. Проекттиҥ амадузы — јаҥда отургандардыҥ, тил сообществолор ло элбек публиканыҥ ајарузына јоголорго јеткен тилдердиҥ курч сурактарын тургузар, телекейде тилдердиҥ байлыгын корыыры[2].
Тӱӱкизи
1992 јылда Квебекте лингвисттердиҥ Бастыра-албатылык конгрези ӧтти, оныҥ тӧс темазы- јоголорго једип калган тилдер. Бу ла јылда јоголорго једип калган тилдер аайынча Комитет, Лингвисттердиҥ јаантайын иштеер бастыра-албатылык Комитединиҥ бӧлӱги (CIPL), Парижте ЮНЕСКО-ныҥ башкаруузыла туштажу ӧткӱрди, мында кӧп јарлу билимчилер турушты. [3]. Австралиялык лингвист Стивен Вурмныҥ баштаҥкайыла јоголорго једип калган тилдер аайынча јетирӱлерди јууры ла кепке базары керегинде иштер чокымдалып јӧптӧлди.
1994 јылда электрон «Јоголорго једип калган тилдердиҥ Кызыл бичиги» тургузылган. [4].
1996 јылда С.Вурмныҥ редакциязыла баштапкы «Јоголорго једе берген тилдердиҥ Атлазы» кепке базылып чыккан. Мындый тематика аайынча кепке базылган бу баштапкы бичимел, оныҥ учун билимчилер ле журналисттер, тегин де улус ортодо ого јаан ајару эдилди.[1].
2001 јылда Атлас экинчи катап кепке базылып чыккан (анайда ла ок С.Вурмныҥ редакциязыла). Бу версияда 90 бӱк, оныҥ 14 бӱгинде карталар ла 800 тилдер керегинде јетирӱлер эдилген.[1].
2005 јылда ЮНЕСКО бу Атластыҥ интерактивный версиязын кепке баскан. 2009 јылда оныҥ толо версиязы учына јетире јазалган.[1].
2010 јылда Норвегияныҥ башкарузыныҥ јӧмӧлтӧзи ажыра кепке базылып чыккан Атластыҥ калганчы версиязында 2500 тилдер керегинде јетирӱлер бар (1950 јылдаҥ ала олордыҥ 230 чек јоголып калган). Атласта кажыла тилдиҥ ады, оны кандый кеминде тузаланып турганы (алдынаҥ кӧрӱгер) ла кандый ороондордо ол тилле эрмектежип турганы керегинде јетирӱлер бар. Онлайн бичимелде анайда ок бу тилдерле канча улус куучындажып турганы, тилдерди кандый эп-аргаларла корыыры, бу тилдерле колбулу проекттер керегинде, јетирӱлерди кайдаҥ алганы керегинде, келишкедий кодтор ISO 639-3 ло географиялык јетирӱлер кӧргӱзилген. [2].
Јоголорго једип калган тилдердиҥ классификациязы
Атлас тогус кире айалгага тайанып, тилдердиҥ јоголып брааткан кемин кӧргӱзет, олордыҥ эҥ учурлузы- ӱйелер ортозында тилле тузаланарыныҥ кеми болот. Айдылганын ајарууга алып, тилдерге мындый статустар берилет:
- каршу јок болгоны (safe): тилле бир канча ӱйелердиҥ улузы эрмектежет, тил ӱйелердиҥ ортодо јылыйбай турат (мындый тилдер Атласка кирбеген);
- чочыдулу айалгада болгоны (vulnerable): тилле балдардыҥ кӧп сабазы куучындажат, је оны јӱк ле бир кезик учуралдарда тузаланадылар (темдектезе, јӱк ле айылда);
- јоголор чочыдулу болгоны (definitely endangered): балдар бойыныҥ тилин ӱренгилебей јат;
- јоголор чочыдузу тыҥ болгоны (severely endangered): тилле јӱк ле јаан јашту улус эрмектежет; балдардыҥ эне-адалары тилди оҥдоп јадылар, је балдарыла, бой-бойы ортодо бойыныҥ тилиле куучындашкылабайт;
- јоголор кемине једип браатканы (critically endangered): тилдиҥ «эҥ јиит тузаланаачылары» деп јаан јашту улусты айдадыбыс, олор бойыныҥ тилиле келишкен ле учуралдарда ла јӱк ле каа-јаада ла эрмектежет;
- јоголып калган тилдер (extinct): тилле эрмектежип турган улус јок (Атласка 1950 јылга јетире јоголып калган тилдер кийдирилген).
Внешние видеофайлыОнойдо ок кӧр
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 4 Предыдущие издания атласа. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2016. Архивировано јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2015 јыл.
- ↑ 1 2 Сайт ЮНЕСКО.
- ↑ Tapani Salminen. Endangered Languages in Europe / Matthias Brenzinger. — Language Diversity Endangered. — Walter de Gruyter, 2010. — P. 205. — 454 p. — ISBN 3110170507.
- ↑ Tapani Salminen. Endangered Languages in Europe / Matthias Brenzinger. — Language Diversity Endangered. — Walter de Gruyter, 2010. — P. 206. — 454 p. — ISBN 3110170507.
Литература
- Christopher Moseley. Atlas of the World's Languages in Danger. — Paris: UNESCO, 2010. — 218 p. — ISBN 9231040960.
- Christopher Moseley. The UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger: Context and Process. — World Oral Literature Project. — University of Cambridge, 2012. — 218 p. — ISBN 978-0-9566052-4-5.
- Кристофер Мослей. Исчезающие языки // Современная библиотека. — 2015. — № 1 (51). Архивировано 19 кандык ай 2016 года.
- Atlas of the World's Languages in Danger - Google Книги электронная версия
Тайантылар
- UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger (англ.). Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2016.
- Языки под угрозой исчезновения (орус.). UNESCO. Дата обращения: кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2016.
- Атлас языков под угрозой // «Коммерсантъ» от 21.03.2019, 13:05.
 |
|---|
