Щелкунчик (балет)
Тузаланган материалдар
Б.Н. Ельцинниҥ адыла адалган президентский библиотека
| Щелкунчик | |
|---|---|
| Балеттиҥ прремьеразы 1892 јылда јаҥар айдыҥ 18 кӱнинде Мариинский театрда Санкт-Петербургта ӧткӧн | |
| Композитор | Пётр Ильич Чайковский |
| Либреттоныҥ авторы | Мариус Иванович Петипа[d] |
| Сюжеди кайдаҥ | Э. Т. А. Гофманныҥ «Щелкунчик ле Чычкан Каан» деп (Александр Дюма (адазы) јазаган) чӧрчӧк аайынча |
| Хореограф | Иванов Лев Иванович (Мариус Петипа јазаганыла)[1] |
| Кийнинде редакциялары | Иванов Лев Иванович, Горский Александр Алексеевич, Лопухов Фёдор Васильевич, Вайнонен Василий Иванович, Григорович Юрий Николаевич |
| Бичилген јылы | 1892 јыл |
| Баштапкы тургусканы | 1892 јыл јаҥар айдыҥ 18 кӱни |
| Баштапкы тургускан јери | Мариинский театр, Санкт-Петербург |
«Щелку́нчик» — балет, П. И. Чайковскийдиҥ соч. 71, эки актту баледи, либреттозы Мариус Иванович Петипаныҥ, Э. Т. А. Гофманныҥ «Щелкунчик ле Чычкан Каан» деп чӧрчӧги аайынча, балетмейстер-постановщик Иванов Лев Иванович.
Тӱӱкизи
Либреттоныҥ тӧзӧлгӧзине јазап салган чӧрчӧк салынган. Оны 1844 јылда Дюма Александр-адазы јазаган[2] (театрал энциклопедия [3] оны Дюма-уулы јазаган деп јастыра бичийт)[4]) «Щелкунчик керегинде куучын» деп атту ол ло јылда кепке базылган[5]. Сюжет канвазы чӧрчӧктиҥ кубулбаган да болзо, Дюма ӧскӧ јаҥы вариант эдип кӧчӱрген, оригиналдаҥ башка. Гофманныҥ чӧрчӧгиниҥ сюжеди бир эмеш кубулып, либреттоныҥ сюжет версиязы чала јымжада, чӧрчӧк-символика бӱдӱмдӱ боло берген[6].
Балеттиҥ Иванов Лев Иванович тургускан премьеразы 1892 јылда јаҥар айдыҥ 18 кӱнинде Мариинский театрда Санкт-Петербургта ӧткӧн, Чайковскийдиҥ «Иоланта» деп операзыла кожо јаҥыс эҥирде. Премьерада Риккардо Дриго дирижёр болгон, декорациялары Михаил Бочаров ло К. Ивановтыҥ, костюмдары Россий империяныҥ Императорский театрыныҥ директорыныҥ Иван Всеволожский ле Евгений Пономарёвтыҥ эскизтериле эдилген.
Тӧс рольдорды ойногон: Щелкунчик-Черткиш — Сергей Легат, фея Драже — Антониетта Дель-Эра, принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, Марианна јеени — Лидия Рубцова. Клара ла Фрицтиҥ рольдорын балдар ойногон, Петербургта театрал училищениҥ кичинек класстардыҥ ӱренчиктери Станислава Белинская ла Василий Стуколкин (экилези училищени јети јылдаҥ божоткон, 1899 јылда)[7].
Бу ла 1892 јылда балет «Щелкунчиктиҥ» сюитазы чыккан[8].
„Щелкунчик“… куулгазын тӱшке тӱҥей, кезик шиҥжӱчилер айдыжыла, наркотиктерле Давыдовтор јилбиркеген, морфин ол — кару ла сакылталу јеени[9]. «Щелкунчикте» кӱӱни балетке келишпес, ӧткӱре «слишком серьёзной и душераздирающей» деп айдышкан[10].
Ойноор улус
Тӧс героиняныҥ адын башка редакцияларда башка адап јат: Клара ла Мари. Гофманныҥ оригинал бичигинде тӧс героиняныҥ ады Мари, а Клара — оныҥ сӱӱген наадайы. Россияда Баштапкы телекейлик јуу башталарда (1914 јыл) патриотикалык айалгала балеттиҥ сюжеди орыссыган, тӧс героиня Маша боло берген. Бу ла ӧйдӧ Фриц онойдо ло ады солынбай арткан, јаман персонаж болуп.
- Штальбаум
- Оныҥ ӱйи
- Олордыҥ балдары:
- Мари (Маша, кезикте — Клара), принцесса
- Фриц (Миша)
- Марианна, јеени
- Няня
- Дроссельмейер
- Щелкунчик, принц
- Фея Драже
- Принц Коклюш
- Наадай
- Паяц (шут)
- Чычкан Каан
- Кордебалетте: айылчылар, тӧрӧӧндӧр, јалчылар, алмадайлар, пажтар, чечектер, ойынчыктар, солдаттар ла о.ӧ.
Либретто
Прологту эки ойынду балет
Рождествоныҥ алдында доктор Штальбаумныҥ айлында айылчылар јуулып баштаган. Јаан улусла кожо наадайларлу кызычактар ла ӱлдӱлӱ уулчактар келет.
I ойын
Доктор Штальбаумныҥ балдары Мари ле Фриц сыйларын энчикпей сакыйт. Калганчы айылчы — Дроссельмейер. Ол ойынчыктарды тирилтип, балдарды кайкадат, коркыдат. Дроссельмейер алмадайын уштып ийерде, Мари ле Фриц бойыныҥ сӱӱген крёстныйын таныган. Мари наадайларла ойноор кӱӱндӱ, је олорды јерине салып койгон, кызычак тарынат. Кызычакты мекелеерге, крёстный ого ойынчык Черткишти сыйлайт. Ойынчыктыҥ јӱзи саҥ башка деп кызычак каткырат. Фриц билбей калала бу наадайды сындырып ийген, Мари ачынган. Ол сӱӱген наадайды уйуктаарга јатырган. Фриц нӧкӧрлӧриле кожо чычкандардыҥ алмадайларын кийип, Марини ӧчӧштирип баштаган. Байрам божогон, айылчылар Гросфатер деп јаҥжыккан бијени ойногон, бастыразы айылдарына јанган. Тӱн, чиби турган кыпты ай јарыдып ийген.
Мари кайра келип, Черткишти колго алган. Бу ла тушта Дроссельмейер келген, је ол эмди крёстный эмес, добрый волшебник. Ол колыла јаҥып ла ийерде, кыптыҥ ичи солынып: стенелер јылып, чиби јаанада ӧзип, оныҥ ойынчыктары тириле береле огоош солдаттар боло берген. Кенетийин Чычкан Каанга баштаткан чычкандар келген. Јалтанбас Чертишке солдаттарды согушка баштайт. Чертишке ле Чычкан Каан ӧлгӧнчӧ лӧ согужа берген. Мари кӧрӱп турза, чычкандардыҥ черӱзи солдаттардыҥ черӱзинеҥ кӧп. Тыҥ кородоп ол туфелька-ӧдӱгин уштып, Чычкан Каанды, бастыра кӱчин салып, чыбалаган. Онызы коркыйла, черӱзиле кожо качкан. Солдатиктер черӱзи јеҥген. Олор јеҥӱчилдер болуп, Марини Чертишкеге экелип јат. Кенетийин оныҥ јӱзи јарып, јараш Принц болуп кубулат. Мари ле тирилген наадайлар јылдысту теҥери алдында, сӱреен јараш чибиниҥ алдында турат. Карычактар айланат.
II ойын
Мари ле Принц јылдыстарлу теҥерини ајыктап тургала, чычкандардыҥ табарганын Принц олорды јеҥгенин эске алынган. Бастыразы биједе, чычкандар черӱзин јеҥгенин байрамдайт. Испан, Араб, Кыдат ла Орус наадайлар Мари олорды аргадаган деп быйанын айдыжат. Айландыра феялар ла пажтар бијелейт. Дроссельмейер келип, ойто ло айландыра бастыра немени солып ийди. Ончозы Мари ле Принцтиҥ тойына белетенет. Мари ойгонып келзе, Черткиш эмдиге оныҥ колында.
Јартамалдар
Рудольф Нуреев јазаган балеттиҥ фрейдист варианты бар[11]. Ол аайынча, Принц ле Мариниҥ бијезиниҥ кийнинеҥ, кыс ойгонып келерде, Черткиштиҥ ордына, јиит боло берген Дроссельмейер турган.
Мэтью Борн тургусканында Клара — ӧскӱс јокту кыс, оныҥ сӱӱгени Черткиш. Кыс Черткиш ӧскӧзиле бијелеп турганын кӧрӧт. Морис Бежар тургусканында балетте айрылыштыҥ акценти база бар. Бим деп уул тӧс персонаж, энезин эрте јылыйткан[10].
Кӱӱлик драматургия ла либреттоныҥ келишпестери
Хореографтар јаҥжыккан аайынча вальстыҥ кӱӱзинде экинчи актта, бијелеген эжер бијечилер сӱрекей кунукчыл (орус. пронзительно трагичный пассаж) кӱӱни ајарбай, ӱренген ле ритмле бијелеп ӧдӧт[10].
Балеттиҥ ӧдӧри
Ӧдӧри[12]:
- Увертюра
- биринчи ойын.
- Картина 1.
- Чибини јарандырыш, отторы
- Марш (кӱӱ)
- Балдардыҥ галоп бијези ле ада-энези чыгат
- Бијелерлӱ сцена
- Дроссельмейер чыгат
- заводной наадай бијези кукол (Мазурка (бије))
- Демонический бије
- Сцена ла Гросфатер
- Чертишке-ойынчык чыгат
- Чертишкениҥ польказы
- Мариниҥ кабай кожоҥы ла Фрицтиҥ ойыны
- Ада-энелер ле айылчылардыҥ бијези (Гросфатер)
- Сцена (Мари ле Черткиш)
- Кабай кожоҥ
- Балдардыҥ кыбы ӧскӧрӧт
- Чиби јаанаганы
- Чычкандарла согуш
- Картина 2.
- Чиби агаштар кышкыда
- Карычактардыҥ бијези
- Картина 1.
- Экинчи ойын.
- Конфитюренбург деп тату ӧргӧӧ
- Мари ле Черткиштиҥ келгени
- Дивертисмент
- Шоколад (испан бије)
- Кофе (араб бије)
- Чай (кыдат бије)
- Трепак (орус бије; карамель тайак)
- пастыктардыҥ бијези (датский марципан)
- Мамаша Гигонь (Жигонь) ло паяцы
- Чечектердиҥ вальсы
- Па-де-де
- Фея Драже ле принц Оршад
- Вариация I: тарантелла
- Вариация II: Фея Драже бијези
- Кода
- Финал вальс
- Апофеоз
Ойноткылар
- Агаш духовой кӱӱлик ойноткылар:
- 3 флейта (3-чи флейта = флейта-пикколо);
- 2 гобой;
- 1 англий рожок;
- 2 кларнет;
- 1 бас-кларнет;
- 2 фагот.
- Куулы духовой кӱӱлик ойноткы:
- 4 Валторна;
- 2 труба (кӱӱлик ойноткы);
- 2 тенор-тромбон;
- 1 бас-тромбон;
- 1 туба.
- Ударный кӱӱлик ойноткы:
- литавры;
- кичӱ барабан;
- тарелка (кӱӱлик ойноткы);
- јаан барабан;
- треугольник (кӱӱлик ойноткы);
- бубен;
- кастаньеты;
- там-там;
- колокольчики;
- «ойынчык ойноткылар» (темдектезе, сыгырткыш-кӱӱк).
- Челеста;
- 2 арфа;
- Балдардыҥ хоры
- Кылдарлу кӱӱлик ойноткылар:
- скрипка I;
- скрипка II;
- альттар;
- виолончельдер;
- контрабастар.
Россияда учурлу тургузыштар
Мариинский театр
- 1892 јылда јаҥар айдыҥ 18 кӱнинде — премьера:
- Балетмейстер: Лев Иванов
- Дирижёр: Рикардо Дриго
- Јурукчылар: Михаил Бочаров ло К. Иванов
- Костюм: Иван Всеволожский ле Евгений Пономарёв;
- Мари — Станислава Белинская
- Фриц — Василий Стуколкин
- Щелкунчик — Сергей Легат
- Фея Драже — Антониетта Дель-Эра
- Принц Коклюш — Павел Гердт
- Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
- Шут — Александр Ширяев
- Марианна — Лидия Рубцова
- 1923 — Лев Иванов, ол ло декорациялар.
- 1929 — јаҥы редакция; балетмейстер Фёдор Лопухов.
- 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский[13].
Большой театр
- 1919 — балетмейстер Александр Горский
- 1932 — балетмейстер Л. И. Иванов.
- 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен
- 1966 — јаҥы редакция; балетмейстер Юрий Григорович
Јарлу аудиолор
- 1960 — дирижёр Геннадий Рождественский, оркестр ле балдардыҥ кӱӱлик хоры, Большой театр, СССР.
[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]
- 1986 — дирижёр Владимир Федосеев, балдардыҥ кӱӱлик хоровой школы «Весна», Большой симфонический оркестр Центрального телевидения и Всесоюзного радио.
[А10 00347 005]
- 1988 — дирижёр Евгений Светланов, балдардыҥ кӱӱлик хоровой школы «Весна», ГАСО Россия.
[А10 00605-8; MEL CD 1000409]
Ајарулар
- ↑ Лев Иванов на belcanto.ru
- ↑ «Histoire d’un casse-noisette» (фр.)
- ↑ Балет «Щелкунчик» | Центр Дягилева. Международный культурный центр им. С. П. Дягилева. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2024.
- ↑ ТЭ, 1967.
- ↑ Дюма, Александр. Сказки // Собрание сочинений. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2005. — Т. 61. — С. 621. — 636 с. — ISBN 5-7287-0254-6.
- ↑ Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
- ↑ Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников (недоступная ссылка). Дата обращения: тулаан айдыҥ 13 кӱни, 2010. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни, 2009 јыл.
- ↑ П. И. Чайковский. Полное собрание сочинений. Литературные произведения и переписка. — М.: Музыка, 1978. — Т. XVI-A. — С. 313. — 376 с. — 6000 экз.
- ↑ Ященков П. Балет со следами морфия и неразделённой любви к племяннику. Часть 3 // Московский комсомолец : Газета. — 2014. — 4 чаган ай.
- ↑ 1 2 3 Ирина Удянская, Наталья Шастик. Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.
- ↑ «Бриллиант в короне»: как Рудольф Нуреев изменил балет. Культура.РФ. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2024.
- ↑ Чайковский. Балет «Щелкунчик». Belcanto.ru. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 13 кӱни, 2024.
- ↑ Александр Сергеев
Литература
- Васильев И. В., Краснова Л. Е. Методология исследования хореографических трактовок литературного произведения Э.Т.А. Гофмана "Щелкунчик и мышиный король" на балетной сцене в конце XX - начале XXI столетий // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой. — 2024. — № 1 (90).
- Гендова Марья Юрьевна. Балет «Щелкунчик» — нетривиальный способ знакомства с бытовой Рождественской культурой России второй половины XIX века // Вестник Саратовской консерватории. Вопросы искусствознания. — 2019. — № 4.
- Рыжкова А. С. Балет Московского хореографического училища "Щелкунчик" П. И. Чайковского (1950 год) // Театр. Живопись. Кино. Музыка. — 2013. — № 2.
Слонимский, Ю. И. Щелкунчик: [балет в 3-х действиях и 7 картинах] / Ю. Слонимский; музыка П. И. Чайковского ; Ленингр. Государст. академ. театр оперы и балета; [марка театра на обложке работы художника Л. С. Хижинского]. — 2-е издание. — Ленинград : издание Лен. Гос. Акад. театра оперы и балета, 1934.- Юлия Яковлева. Глава 5. Рождение театра. // Создатели и зрители. Русские балеты эпохи шедевров. — М.: Новое литературное обозрение, 2017. — С. 143—149. — ISBN 978-5-4448-0689-0.
Тайантылар
- Чайковский, Пётр Ильич // Театральная энциклопедия / гл. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 5. Табакова — Яшугин. — 38 000 экз.
- балет «Щелкунчик» Театра Санкт-Петербургской консерватории на сцене Михайловского театра на телеканале «Искусство ТВ»
- Щелкунчик — либретто и фотографии балета в постановке Театра классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва
- ЩЕЛКУНЧИК. Либретто
- Tchaikovsky Research
- The Nutcracker ballet
- Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. ISBN 978-5-89598-264-8
Бу статьяга Рувикиниҥ ӧскӧ статьялары ссылка этпейт. |
- Алфавит аайынча балеттер
- Петр Чайковскийдиҥ балеттери
- Юрий Григоровичтиҥ балеттери
- Рувики:Туйукталган статьялар/ӧскӱс0
- РУВИКИ:Изолированные статьи (не распределённые по типам)
- Эрнст Теодор Гофманныҥ бичимелдериле спектакльдар
- 1892 јылда балеттер
- Мариинский театрдыҥ балетный спектакльдары
- Литературалык чӧрчӧктӧрлӧ балеттер
- Щелкунчик ле Чычкан Каан
- Јаҥы јыл