Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кÿни
| Конституцияныҥ кӱни | |
|---|---|
 Россия Федерацияныҥ Президенти Присяга алза тудунар Конституцияныҥ экземпляры | |
| Бÿдÿми | Тергеелик байрам |
| Окылу | Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кӱни |
| Jöптöлгöн | 1993 јылда јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде Конституция аайынча текши калыктыҥ ӱнберижине учурлалган |
| Баштаган | Борис Ельцин |
| Темдектелет | јылдыҥ ла |
| Öйи | јаҥар айдыҥ 12 кӱни |
| Тудуш | Россия Конституциязы аайынча текши калыктыҥ ӱнберижи |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Россия Федерацияныҥ Конституциязыныҥ кÿни (орус. День Конституции Российской Федерации) — тергеелик байрам,јылдыҥ ла јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде темдектелет. 1993 јылда, бу ла јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде текши калык ӱнбериште турушкан, ондо ороонныҥ тӧс јасагы јӧптӧлгӧн[1].
Байрамныҥ тӱӱкизи
СССР-да Конституцияныҥ кӱнин байрамдаар дата канча катап солынган, нениҥ учун дезе, тӧс јасак јаҥыс катап солынбаган, канча катап. Конституцияныҥ кӱнин баштапкы катап СССР ЦИК-тиҥ декредиле 1923 јылда куран айдыҥ 3 кӱнинде јӧптӧгӧн. Конституция бойы 1924 јылда чаган айдыҥ 31 кӱнинде СССР Советтердиҥ II-чи съездинде јӧптӧгӧн. Бу јӧп аайынча байрамныҥ кӱнин јаан изӱ айдыҥ биринчи воскресенинде темдектейтен. Је 1930 јылда совет предприятиелер ӱзӱлбес производственный неделяга кӧчӧрдӧ, Конституцияныҥ кӱни јаан изӱ айдыҥ 6 кӱнинде тургузылган. Онойдо ло иштеер кӱн болуп арткан[2]. 1936 јылда јаҥар айдыҥ 5 кӱнинде Советтердиҥ VIII чрезвычайный съездинде јаҥы, «сталинский» дежетен Конституция јӧптӧлгӧн, бу кӱн бастыра албатыныҥ байрамы деп јарлалган. Сталин тушта СССР Конституциязы, сталинский Конституция СССР деп айдылган байрам кӱн иштебейтен кӱн боло берген. 1976 јылга јетире бу байрам јаҥар айда темдектелген[2].
Конституция СССР (јаҥы версия) 1977 јылда јӧптӧлгӧн. Оныҥ окылу эмес ады «конституция развитого социализма» болгон. Ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱнинде СССР Ӱстӱги Совединиҥ внеочередной сессиязында јаҥы јасак «Об объявлении дня принятия Конституции (Основного закона) СССР всенародным праздником» чыккан. 1991 јылга јетире ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни иштебес байрам кӱн болуп СССР јоголгончо ло темдектелген[2].
1993 јылдыҥ Конституциязын белетегени
1990 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱнинде РСФСР албаты депутаттарыныҥ I съездинде Декларация о государственном суверенитете РСФСР јӧптӧлгӧн. Документте тӧс јасакка јаҥы текст тургузар керек деп айдылган. Ол јазалганча, А пока он не был подготовлен и принят, 1978 јылдыҥ РСФСР Конституциязы болгон (тӱзедӱлерлӱ)[2].
Јаҥы Конституцяны тургузарга албаты депутаттарыныҥ съездиниҥ Конституционный комиссиязы 1990 јылда кичӱ изӱ айда тӧзӧлгӧн. РСФСР Ӱстӱги Совединиҥ председатели Борис Ельцин комиссияны башкарган. Тӧрт јылга шыку, 1990 јылдаҥ ала 1993 јылга јетире башка-башка политикалык ла элјондык биригӱлерле јасактыҥ 20-неҥ артык варианттары јазалган, је окылу кӧрӱлгендери олордоҥ јӱк ле эки. Баштапкызыныҥ баш авторлоры Сергей Алексеев — Исследовательский центр частного права при Президенте РФ совединиҥ председатели ле Сергей Шахрай — Россия Федерацияныҥ башкарузыныҥ председатели болгон. Экинчи вариантты Конституционный комиссияныҥ турчылары Олег Румянцевке баштадып тургускан[2].
Формально комиссияда јӱс кире депутат болгон. Је чынга Конституцияныҥ проектин 12-15 ле кижи бичиген (рабочий группа). Ответственный секретарь 30-јашту Олег Румянцев комиссияныҥ «моторы» болгон. Оныла кожо проектти эрчимдӱ јазаган бир канча депутаттар Виктор Шейнис, Юрий Рыжов, Борис Золотухин, Фёдор Шелов-Коведяев, Евгений Амбарцумов, Сергей Шахрай болгон. Эксперттер Бориса Страшуна, Леонид Мамута, Владимир Лафитский болгон. Комиссияныҥ задачазы телекейлик ченемелге тайанып, россий конституционный модель эдери болгон.
1993 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱнинде РФ президент Б. Ельцинниҥ баштаҥкайыла Конституционный јуун ӧткӧн, мында тергеелик јаҥда тургандар, јербойыныҥ башкарузында тургандар ла элјондык башкаруда тургандар турушкан, мында јаҥы Конституцияныҥ калганчы редакциязы јӧптӧлгӧн[2].
РФ Конституциязы алынганы
РФ Конституцияныҥ јаҥы варианты текши ӱнбериш ажыра 1993 јылда јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде алынган, «Российская газетада» чыккан кийнинде кӱч алынган[4] јаҥар айдыҥ 25 кӱнинде бу ла јылда. 1994 јылда РФ президенти јакаандар чыгарган «О Дне Конституции Российской Федерации» и «О нерабочем дне 12 декабря». Јаҥар айдыҥ 12 кӱни байрам кӱн деп јарлалган[5].
Јаҥжыгулар
Конституцияныҥ кӱни иштеер де кӱн болзо, јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде бастыра ороондо патриотикалык мероприятиелер, торжественный митингтер, байрамдык концерттер ӧдӧт[6].
Конституцияныҥ кӱнинде јакшы јаҥжыгу аайынча 14 јашка јеткен јиит россияндарга баштакы паспорты берилет. Бу кӱнде кӧп саба школьниктер ле студенттер байрамга учурлай ӧткӱрилген тематикалык мероприятиелерде туружат[6].
Онойдо ок кӧр
- Поправки к Конституции России
- Общероссийское голосование по поправкам к Конституции России
- Конституционное собрание
- Федеральный конституционный закон Российской Федерации
- Парламентская газета
Литература
- Шахрай С.М. О Конституции: Основной закон как инструмент правовых и социально-политических преобразований. Отделение общественных наук РАН. М.: Наука, 2013. С. 58–59.
- Бабурин С.Н. Русская государственность и Российское государство в системе ценностей и интересов современной политики, международного и конституционного права: морфология. М: ЮНИТИ-ДАНА, 2018. С. 161.
Ајарулар
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 19.09.1994 г. № 1926. Дата обращения: јаҥар айдыҥ 10 кӱни, 2021. Архивировано куран айдыҥ 21 кӱни, 2021 јыл.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Антон Новодережкин. День Конституции РФ. Что известно об основном законе страны и празднике в его честь. ТАСС (12.12.2022). Дата обращения: куран айдыҥ 12 кӱни, 2023.
- ↑ Андрей Гольцблат Историческая правка: как принимали российскую Конституцию. РБК (12/12/2028). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 10 кӱни, 2023.
- ↑ Конституция Российской Федерации от 25 декабря 1993 года, с изменениями от 30 декабря 2008 года. Российская газета.
- ↑ В России отмечают День Конституции. Российский союз молодёжи (12.12.2020).
- ↑ 1 2 День Конституции России: история и традиции праздника. РЕН ТВ (12.12.2022). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 10 кӱни, 2023.