Јайзаҥ
Јайзаҥ (орус. Зайсан, зайсанг) кыдат јамы «цзай-сян», орус. «канцлер, великий визирь»[1] — монголдор, буряттар, калмыктар[2], алтайлар, хакастар, телеҥиттерде јамы. Јайзаҥ — јебрен титул, Юань империяныҥ ӧйлӧринеҥ бери јарлу, отоктыҥ јаанына энчиге келген титул[1].
Тӱӱкизи
Јайзаҥ деп сӧсти баштапкы монгол тергееде (Юань империяда) тузаланып баштаган, Ичиндеги дворецтиҥ титулы (нойон). Кийнинеҥ, бастыра Монгол империяныҥ кагандарына јолугарга озодоҥ бичидерине, хандардыҥ јакаандарын тургузарына, тӱзедерине ле кӧчӱрерине болушкан улус јайзаҥдар болгон. XV-чи чактаҥ ала XVIII-чи чактыҥ баштапкы тал ортозына јетире, јайзаҥдар деп монгол хандарга ла јаан князьтарга иштеп турган улусты (служба). Олор ээлериниҥ отокторында улус, олордыҥ ээлем керектериле, јерди ӱлеери, мал кабырар, кыштадар. Кезикте јайзаҥдар деп тагыл эдер улусты айдат. XVIII-чы чактаҥ — ХХ-чи чактыҥ бажында монголдордыҥ ӱстӱги Хутухта (высший сан буддийского духовенства) хошун канцелярияларда. Јайзаҥдардыҥ балдары бойыныҥ сӧӧгин (род) эдип алган[3].
Буряттарда јайзаҥныҥ јамызы
Јайзаҥ (бур. Зайhан) — администрациялык јамы революциянаҥ озо Бурятияда јебрен титул, јайзаҥдар отоктыҥ ла улустардыҥ башкарузында турган[1].
Бурятия Россияга бириккен кийнинеҥ, узак ӧйдиҥ туркунына тергее буряттардыҥ ичбойыныҥ керектерине киришпеген, буряттар јаҥжыккан ла аайынча башкарынган. XVIII-чи чактыҥ 40-чи јылдарында Россий тергее буряттарга бойы башкарарыныҥ (самоуправления) јаҥы органдарын кийдирет — чӧлдиҥ конторалары, олор ведомстволорды башкарган, бурят јайзаҥга тайанган. Олор јаан јерлӱ (бирканча сӧӧктӱ отоктор). Конторалардыҥ јаандарына алдындагы отоктордыҥ јаандарын тургускан («главные родоначальники»), кийнинде олорды «баш тайши» деп адаган. Јайзаҥ (нойон) тайшиниҥ болушчызы боло берген[4].
Алтайларда јайзаҥныҥ јамы
XVII-чи чактыҥ ортозынаҥ XVIII-чи чактыҥ ортозына јетире алтайлар Джунгар ханствого кирген. Jайзаҥдар јабыс јамылу ишчилер болгон. Улузыныҥ тоозы кӧп јайаҥдарлу болгон, администрациялык бӧлӱктҥ бажы болгон — дючиндер ле волостьтордыҥ. 1756 јылда 12 јайзаҥ алтайлар Россий империяга кирип јаткан јӧпкӧкол салган. 1880 јылда Россий башкару јайзаҥдарды талдаштар ажыра тудар деп шӱӱген, је алтайлар јӧпсинбеген. Јаҥыс XX-чи чакта Алтай Республикада јайзаҥдарды талдаштарла јӧптӧӧрине келген. 1990 јылдарда јайзаҥ деп титулды орноктырары башталган. Кара-майман — Бардин Александр Киндышевич Ага-јайзаҥ болот[5].
Алтайларда Ага-Jайзаҥдар (Ага-Зайсаны) болгон, олор Нойондордыҥ, Бектердиҥ ижин бӱдӱрген.
Хакастарда јайзаҥныҥ јамы
Зайсанг (хак. чайзаң) — аймактыҥ энчи башкараачызыныҥ титулы (администрациялык јердиҥ бӧлӱги тӧс сӧӧк јадып турган). Јайзаҥныҥ титулы 17-20-чи чактарда болгон.
Јайзаҥдар кӧп мал-аш туткан, олорго чазоолдор иштеген, налог јууп, полицейский функциялар бӱдӱрген, јайзаҥдарга болужып[6].
Эмдиги ӧй
Јайзаҥ — эмдиги ӧйдӧ монголдордыҥ угы-тӧзиниҥ бирӱзи болот. Монголияда мындый укту-тӧстӱ улус јадат:
- Јайзаҥ — Улан-Батордо ло кӧп саба Монголияныҥ аймактарында, јаҥыс Баян-Улгий, Дорнод, Увс ла Ховд аймактарда јок[7];
- Јайзаҥгууд — Улан-Батордо ло аймактарда: Дархан-Уул ла Говь-Сумбэр[8];
- Боржигон Зайсан — аймакта Умнегов[9].
Онойдо ок кӧр
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 Бадмаева л.б. Языковое пространство бурятского летописного текста. отв. ред. д-р филол. наук Л. Д. Шагдаров. — Улан-Удэ: изд-во бурятского научного центра СО РАН, 2012. — 295 С. — тема научной статьи по языкознанию и литературоведению читайте бесплатно текст научно-исследовательской работы в электронной библиотеке КиберЛенинка
- ↑ Зайсанг — Викитека. ru.wikisource.org. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни, 2019.
- ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.
- ↑ Шагдурова И. Н. Степные конторы органы самоуправления бурят в период Российской империи // Вестник Бурятского государственного университета. Педагогика. Филология. Философия. — 2011. — Вып. 7. — С. 20—24. — ISSN 1994-0866. Архивировано 17 кичӱ изӱ ай 2019 года.
- ↑ Самшукина Е. Родовое движение в Алтае и Хакасии: формирование образов прошлого регионов // Tartaria Magna. — 2012. — Вып. 2. — С. 152—169. — ISSN 2224-9559. Архивировано 30 кӱӱк ай 2019 года.
- ↑ Очерки Истории Хакасии. — Абакан: Издательство ХГУ им. Н.Ф. Катанова, 2008.
- ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Зайсан. Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱни, 2019.
- ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Зайсангууд. Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱни, 2019.
- ↑ Үндэсний Статистикийн Хороо. Боржигон Зайсан. Үндэсний Статистикийн Хороо. Дата обращения: чаган айдыҥ 3 кӱни, 2019.