Шырлак (учар)

Шырлак
орус. Ширлак
Темдектери
Бийиги	около 20 м
Аккан јери
50°20′38″ с. ш. 87°13′13″ в. д.
Суу	Текту
Ороон	Россия
РФ субъекти	Алтай Республика
Шырлак
Шырлак
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Шырлак (орус. Ширла́к, чорлок — учар суу, тамчы, шоркырууш) — Тектӱ сууда учар (Чуйдыҥ бассейны) Айгулактыҥ сындарында. Оҥдой аймакта, Алтай Республика.

Этимологиязы

Алтайлап «чорлок» деген сӧс тамчы дегени, «капля» эмезе «журчащий». Орустап «Девичьи слёзы» , алтай соојын бар, алтай сӧстӧр «шыралу» эмезе «шыркалу».

Географиялык темдектери

Учар суу Айгулактыҥ кырларлу сындарында, Алтай кырларлу системага кирип јат. Чуйдыҥ трагыныҥ 759-м километринде, региондо јуук деген учарлардыҥ бирӱзи. Учар суу Чуйдыҥ трагынаҥ кӧрӱнип турар, јорыктаган улус оны ончозы кӧргӧн. 1909 јылда Туулу Алтайды шиҥдеген билимчи В. И. Верещагин бичиген:

Чирлак суу, бийик таш кайаныҥ ӱстинеҥ адылып тӱшкен. Чирлак сууныҥ оозында Ӱстӱги Ак-Боомныҥ аксымак ӧҥдӱ кайалары кӧдӱрилет, Алтыгы Ак-Боом чылап таш череттеҥ бӱткен (орус. известняк).

Тектӱ сууда учар суу — Чуйдыҥ суузыныҥ оҥ јанында кош суу. Тектӱ суу Чуйга јетире кайда да 2 километр, учардаҥ ӧрӧ.

Физический темдектери

Учардыҥ бийиги 15 ала 25 метрге јетире, башка-башка эдип берилген. Тектӱ суу кайалардыҥ ортозынаҥ јол таап, кызыкта каскадла адылып тӱшкен .

Учар суу толо агынга (орус. половодье) кӱӱк айдаҥ ала кичӱ изӱ айдыҥ ортозына јетире кирет. Кышкыда учар суу тоҥуп калат, тошло бӱркелет, тош тӱжет орус. ледопад, оны альпинисттер тош кырлаарга (ледолазаниеге) тузаланат.

Тӱӱкилик јетирӱ

Баштакы билимдик јурамалын Туулу Алтайдыҥ шиҥжӱчизи Верещагин, Василий Иванович 1909 јылда бичиген.

Шырлак деп учар керегинде соојын

Джунгар Каандык јоголгон ӧйдӧ, Ойрот јерине бир табару болордо (XVII чак), кыс шыркалаткан. Кичӱ карындажыла экӱ јикти тӧмӧн јӱгӱрген. Кайаныҥ кырына јетире јӱгӱреле, ол јер тӱбине олјого барганча, ӧлзӧ торт дейле, кайанаҥ калып ийген. Оноҥ бери учардыҥ суузы, кӧстиҥ јажындый агат.

Кыстыҥ ады Ширалу болгон, учарды Ширлак деп адаган. Бу суула јунунган ӱй кижи ыйлап, шыралап јӱрбес.

Туризм

Туулу Алтайда бу учар суу эҥ ле јарлу туристический объекттердиҥ бирӱзи болуп јат. Не мындый јарлу дезе, ол Чуйдыҥ трагынына јуук, оноҥ ло јакшы кӧрӱнип турар, јакшы орык јолло ӧрӧ чыкса, ыраагы 100 метр болор.

Инфраструктуразы

• Јазалдарлу кӧӧлӱкстоянка урналарлу;
• Јетирӱлерлӱ щит учар керегинде јурамал ла соојындарлу;
• Амырайтан агаш беседка;
• Учарга барар јолдо суу кечире кӱр;
• Учырдыҥ јанында ајыктанар тепсеҥ (орус. смотровая площадка)

Јайдыҥ ӧйинде јербойыныҥ улузы учар сууныҥ јанында сувенирлер, тайганыҥ ажын, ӧлӧҥ чай садат.

Бери келер ӧй

Учарга келетен јарамыкту ӧй — кӱӱк ле кичӱ изӱ ай, качан учар кирӱ (суузы толо). Кышкыда да тоҥуп калган учар сууны улустар јилбиркеп кӧрӧт, туристтер улай келет.

Једер јол

Учар Чуйдыҥ трагыныҥ 759-чы километринде Тожоҥты јаар барып јатса сол јанында. Парковканаҥ учарга јетире — 100 метр јойу кырды ӧрӧ чыгар. Горно-Алтайсктаҥ 200 километр бар.

Јуугында кереестер

Учар суунаҥ ыраак јок јарлу бозого-порог, ады Бегемот Чуйдыҥ суузында — рафтинг маргаандар ла оноҥ до ӧскӧ суу-маргаандар ӧткӱрилип, кӧп туристтер келет.

Ајарулар

Литература

• Верещагин В. И. Путешествие по Алтаю. — СПб., 1910.
• Модина Т. Д. Климат Горного Алтая. — Новосибирск: Наука, 1997.
• Селедцов Н. Г. Водопады Алтая. — Барнаул, 2006.

Тайантылар

• Водопад Ширлак на сайте «Алтай Туристский»
• Водопад Девичьи слезы (Ширлак) на официальном туристическом портале Республики Алтай