Маадай-Кара (эпос)
| Маадай-Кара | |
|---|---|
| Маадай-Кара | |
 | |
| Жанрлар | эпос |
| Авторлор | албаты јайаандыгы |
Маадай-Кара (орус. Маадай-Кара) — баатырлык эпос, алтай калыктыҥ кай чӧрчӧги, тӱрк албатыныҥ оос јайаандыгыныҥ јаан деген бичимели.
Эпосто Маадай-Кара баатыр ла оныҥ уулы Кӧгӱдей-Мерген кара ийделерге удурлашканы.
Монументал эпосто 7000 муҥнаҥ артык ӱлгерлик јолдык алтай калыктыҥ кӧгӱс байлыгыныҥ энциклопедиязы болуп јат, оныҥ мифологиязы, тӱӱкизи ле кӧрӱми.
2000 јылда "Маадай-Кара" эпос ЮНЕСКО-до "Шедевры устного и нематериального наследия человечества" деп тизимге кийдирилген, телекейлик культурада јаан учурлузы темдектелген.
Алтай Республикада 2025 јылда "Маадай-Кара" деп эпост аайынча М.В.Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотеканыҥ программазында 130 кижи кычырган, кычырышта Москванаҥ, Хакасиянаҥ, Кемеров областаҥ ла Новосибирсктеҥ, Чукотка ла Саха республикнаҥ (Якутия) улус турушкан, алтай, орус, якут, немец ле о.ӧ. тилдерле кычырган.
Эпостыҥ бӱдӱми ле оҥдайтан аайы
Баштапкы бӧлӱк Маадай-Кара уулы Кӧгӱдей-Мергенле кожо Кара-Кула каанга удура, албатызы учун тартышкан[1].
Оозо ло баштап кайчы амыр-энчӱ јаткан калыктыҥ айлу-кӱндӱ алтайында ырысту јатканын куучындайт, албатызын Маадай-Кара башкарат, тӱк танышпас малду, тил билишпес јонду:
«И семьдесят счастливых лет
Земли Алтая мирный свет
Хранит алып Маадай-Кара
Неколебимый, как гора»
Поэтикалык јарандыра кӧргӱскени — ол албатыныҥ јакшы јӱрӱм керегинде амадузы. Је, Маадай-Кара карыган, кӱчи астаган. Кара-Кула оны билип алтайына кирген.
«Шесть дней стонал родной Алтай
Убитым пал и стар и мал»
Кара-Кула табарар алдында Маадай-Караныҥ ӱйи, Алтын Тарга, уулду болуп, оны кырдыҥ ӱстине јажырган. Баланы карган эмеен таап, азыраган: ол Алтайдыҥ ээзи болгон. Уулчак батыр болуп чыдаган, ады оныҥ Кӧгӱдей-Мерген болгон[1].
Алтайлардыҥ тӱӱкилик соојындарында айдуга барган улус: кабайын агаш будагына илип салар, кем-кем баланы таап алып, чыдадып алар, божоп калза, јер алтайында артар[1].
Мындый шӱӱлте: улусты ӧлтӱрип салар, је јер-энени, тӧрӧлин ӧлтӱрип болбос. Јӱрӱм ойто ӧзӱп чыгар, орныгар, јажына болор[1].
«Маадай-Кара» уулы, тӧс герой Кӧгӱдей-Мерген албатызын јайымдаары келишкен:
«Будь терпелив, родной сынок
Пойми одно, всему свой срок
Не норови Каана скот
набегом, силой захватить
А думай, как родной народ
В края Алтая возвратить»
Кӧгӱдей-Мерген куру јерде јаҥыскан арткан, ол Кара-Куланыҥ тынын теҥериде керекшин ичинеҥ таап, јайаачы оны ондо јажырган, тынын јоголткон, ӧштӱни јеҥген.
Экинчи бӧлӱк Кӧгӱдей-Мерген кижи алганы, куда, той, кыстыҥ адазыныҥ јакылта-ченелтелерин бӱдӱрери.
Кӧгӱдей-Мерген Ай-Каанныҥ кызын кудалап барган, Јер ле Теҥери бириккенинде (орус. «грани неба и земли»). Кыстыҥ адазы Кӧгӱдей-Мергенге јакылталар берип, оныҥ кӱчин, эпчилин, чеченин, бӧкӧзин ченеген. Кӧгӱдей-Мерген бастыра ченелтелерди ӧдӱп чыккан, Алтын-Кӱскӱ кыска јакшы эш болорын кӧргӱскен.
Тойдыҥ кӱнин јӧптӧшкӧн, белетенген. Ада-Энези кызын алкап, јуртка берип јаткан. Алтын-Кӱскӱни јараш атка отургызып, кӧжӧгӧ алдына апарып, барган јуртына јетирген. Той јыргалда кожоҥ-комыт, бије-такпак, сӱӱнчи[1].
Ӱчинчи бӧлӱк Кӧгӱдей-Мерген алтыгы ороонго барып, Эрликле — јер-тамыныҥ кудайыла тартыжат. Кӧгӱдей-Мерген Эрликти јеҥип чыккан, јер-тамыны колго алган. Шыралаган албатызын айлу-кӱндӱ алтайына јандырат (орус. «много горя изведавший»), албанга барган улузын аргадайт, Эрликти јеҥип чыгат[1].
- Игнат Ортонуловтыҥ јуруктары
Эпос классикалык батырлык трилогия: олјологоны → герой јаанап кижи алат → албатызын јайымдайт.
Мифологиялык ла кудайлык јаны
Камдаары, космологиязы
"Маадай-Кара" эпосто јер-јеҥис ле орчылаҥныҥ ӱч бӧлӱги јарт кӧргӱзилген:
- Ӱстӱги ороон — јарык, ак, кудайлар ла сӱнелер;
- Ортодо ороон — јерде улус, тындулар ла ӧзӱмдер;
- Алтыгы ороон — кара, јер алдында каандык.
Эпос геройлоры ол ӱч ороонныҥ ортозына јорыктайт, бу кам јаҥныҥ ӱч ороонныҥ ортозыла јӱрери керегинде кӧрӱми.
Тенгриан мотивтер
Эпосто тенгрианствоныҥ элементтери јарт кӧрӱнет — тӱрк калыктардыҥ јебрен кудайлык јаҥы. Теҥери (Небо) ӱстӱги кудайлык ийде, кижиниҥ ле калыктыҥ јӱрӱмин башкарат. Маадай-Кара ла оныҥ балдары ийде-кӱчти теҥеринеҥ алат.
Ӧбӧкӧлӧрди байлаганы
Эпосто јаандарын тоогоны аҥылу јерде турат. Геройлордыҥ божоп калган тӧрӧӧндӧриниҥ сӱнелери кийнинде ӱйеге болужын јетирет, кӱч берет, сӱме берет. Бу мотив алтай јаҥжыккан кӧрӱмди, ӱйелер ортодо ӱзӱлбес колбулар барын керелейт.
Кееркемји аҥылузы
Бу јаан чӧрчӧк — кайлап айдылат (орус. горловое пение), кайлаш јаан байлу учурлу. Ӱлгерлери аллитерация ла ич рифмаларга тайанган, аҥылу ритм јурукту.
Текстте јаҥжыккан эпикалык формулаларлу:
- Баатырдыҥ кийимин, јепселин кӧргӱскени;
- Куулгазынду аттардыҥ јурамалы;
- Баатырлар тартыжузыны формулалары;
- Той-јыргал керегинде јурамалдар.
Эпос тереҥ тӱп шӱӱлте ле сӱр-темдектерлӱ:
- Ат — геройдыҥ тыныныҥ сӱри, ӱстӱги ороонло тудуш;
- Окјаа ла согоондор — чындык ла кооруучы кӱчтӱ јепсел;
- Туу — јердиҥ ортозы, кудайларла куучындажар јер;
- Алтын — теҥериниҥ кеендиги ле арузы.
Тӱӱкилик учуры
Эпосто јаҥжыккан алтай общество керегинде баалу јетирӱ: родоплеменной организация, башкарынар система, јуучыл керек, билениҥ јаҥдары, ээлемдик, калыктар ортодо колбулар.
Эпостыҥ сюжединде алтайлардыҥ айылдаш калыктарла колбулары кӧргӱзилген. Геройлордыҥ тӱӱкилик ӧштӱлери, алтайларга табарган ӧштӱлер.
Варианттары ла кайчылар
"Маадай-Кара" эпос ӱйедеҥ-ӱйеге кайчынаҥ кайчыга келген чӧрчӧктор болуп јат, олорды профессионал кайчылар кайлап айдатан. Кажы ла кайчы бойыныҥ элементтерин кожотон, эпостыҥ башка варианттары табылатан.
Јаан јарлу, ээлӱ, эл кайчылар:
- Алексей Калкин — эпостыҥ эҥ ле толо версиязы оноҥ бичилген;
- Николай Ялатов — јарлу кайчы;
- Табыш Тадыев — кайдыҥ ундулган озогы вариант сӧстӧрин айткан кайчы (архаичные варианты текста).
Билимде шиҥдегени
XX чактыҥ бажында эпосты баштап ла бичиген шиҥжӱчилер Г. Н. Потанин ле А. В. Анохин. Је эҥ ле толо версия кайчы А. Г. Калкиннеҥ 1930-1940-чи јылдарда бичилген.
Эпосты орус тилге ады јарлу алтаист С. С. Суразаков кӧчӱрген. Ӧскӧ тилдерге кӧчӱриштер бар (саха[2], немец, англий, турецкий)[3].
«Маадай-Кара» эпос-чӧрчӧкти билимчилер ӧскӧ тӱрк-монгол эпикалык јаҥжыгуларла тӱҥдештирер-анализ эдип, башка ла тӱҥей јерлерин ылгайт.
Эмдиги ӧйдӧ учуры
"Маадай-Кара" эпос эмдиги ӧйдиҥ алтайларыныҥ культуралык идентичностьтын керелейт. Оныҥ геройлоры национал јакшылыктыҥ ла оморкодуныҥ темдеги ле культуралык энчизи болот[4] Эпостыҥ сюжеттери ле сӱрлерин Алтай Республиканыҥ ӱредӱлик программаларына кийдирилген. Олор јииттерге бойыныҥ албатызыныҥ тӱӱки ле культуразын билерге болужат.
Эпостыҥ мотивтери эмдиги алтай бичиичилер ле јурукчыларды, кӱӱ чӱмдеечилер ле театрал ишчилерди јаҥы иштер эдерине кычырат. Јаҥы иштер бӱдӱрилет, јаҥжыккан сюжеттер аайынча.
Эпос Алтай Республикада культуралык туризмге јарамыкту. Јерлер, эпосто болгон керектердиҥ, паломничество ло туристтерге јилбилӱ объекттер болот.
Телекейде јарлу
2000 јылда эпос "Маадай-Кара" ЮНЕСКО-ныҥ "Шедевры устного и нематериального наследия человечества" тизимине кийдирилген, телекейлик культурада оныҥ јаан учуры јарт болгон.
Бу эпосты кӧп ороондордыҥ билимчилери шиҥдеген, учуры јаан батырлык эпос. Калыктар ортодо конференциялар ӧткӱрилет, алтай эпический јаҥжыгулар аайынча.
Чеберлеп алар сурактар
Эмдиги ӧйдиҥ глобализациязы кайдыҥ кеендигине, јаҥжыккан кай культурага каршулу болоры јарт. Јииттер албаты оос јайаандыгын јилбиркебей јат, јаҥы ӧйдиҥ ойындарын артыксынат.
Алтай Республиканыҥ башкарузы, культуралык организациялар эпический јаҥжыгуларды корыырга ченежет:
- Кайчылардыҥ школы;
- Фестивальдар эпический кеендиктиҥ;
- Архивте аудио ло видео записьтер;
- Эпос школдо программага кирет.
Ајарулар
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Суразаков С. С. Алтайский героический эпос и сказание «Маадай-Кара» (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
- ↑ Издано алтайское героическое сказание «Маадай-Кара» на русском и якутском языках — Yakutia-daily.ru (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
- ↑ д.ф.н. З. С. Казагачева. Духовное достояние алтайцев - altaicholmon 25.05.2018 (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 8 кӱни, 2025.
- ↑ Алтая. «Маадай-Кара» на театральной сцене