Кӱнтизӱ јыл

«Јыл» деп терминге онойдо ок ӧскӧ учурларды кӧр.

Кӱнтизӱ јыл (орус. Календарный год) Јаҥы јыл кӱнтизӱниҥ аайыла Јаҥы јылдыҥ алдында бир кӱн озо божойт, онойып бӱдӱн тоолу кӱндердеҥ турат. Јылды кӱнтизӱниҥ кандый ла кӱнинеҥ ала тоолоорго јарар, јылдыҥ кандый ла кӱнинеҥ ала келер јылда башталган кӱннеҥ бир кӱн озо, је оны јылдыҥ ӧйи деп адаарга јарар, ол кӱнтизӱ-јыл болбос. Кӱнтизӱ-јылды астрономический циклге келиштирерге (ондо дробный кӱндердиҥ тоозы), кезик јылдар артык кӱндерлӱ («високосный кӱндер»).

Телекейдиҥ ороондоры григориан кӱнтизӱни эдинет, јыл чаган айдыҥ 1-чи кӱнинде башталып јаҥар айдыҥ 31-чи кӱнинде токтойт. Јылдыҥ узуны 365 кӱн високосный эмес тегин јылда, 8760 саат, 525 600 минут эмезе 31 536 000 секундту; високосный јылда 366 кӱн, 8784 саат, 527 040 минут эмезе 31 622 400 секундту. 97 високосный јылдарда кажыла 400 јылдыҥ бажында јылдыҥ узуны 365,2425 кӱн болот. Ӧскӧ кӱнтизӱлер аайынча јылдыҥ узуны кӱнниҥ циклына келишпейт: темдектезе, юлиан кӱнтизӱ аайынча бир јылда 365,25 кӱн, еврейлердиҥ кӱнтизӱзи ле — 365,2468 кӱн. Исламдардыҥ кӱнтизӱзи — ол ай кӱнтизӱ, бир јылда 12 айлу 354 эмезе 355 кӱндӱ.

Орто тропический јыл, равноденствие ле солнцестояниени тургузып, эмдиги ӧйдӧ 365, 24219 кӱн, ол кӧп кӱнтизӱлер аайынча јылдыҥ орто алган узунынаҥ бир эмешке кыска болот, оныҥ учуры бир канча ӧйдиҥ бажында солунат, оныҥ учун Джон Гершелдиҥ григориан кӱнтизӱге кийдирер деп белетеген солынталары, 4000 јылда керек јок болор деп бодолот.

Кӱнтизӱ јылдыҥ структуразы

Кӱнтизӱ-јылды тӧрт кварталга ӱлеер арга бар. Григориан кӱнтизӱде:

• баштапкы квартал: чаган айдыҥ 1-чи кӱни — тулаан айдыҥ 31-чи кӱни (90 кӱн эмезе 91 кӱн високосный јылдарда),
• экинчи квартал: кандык айдыҥ 1-чи кӱни  — кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱни (91 кӱн),
• ӱчинчи квартал: јаан изӱ айдыҥ 1-чи кӱни — сыгын айдыҥ 30-чы кӱни (92 кӱн),
• тӧртинчи квартал: ӱлӱрген айдыҥ 1-чи кӱни — јаҥар айдыҥ 31-чи кӱни (92 кӱн).

Кыдат кӱнтизӱде кварталдар јаҥжыкан аайынча 4 сезонло тудуш:

КӰнтизӱ сетка 2019–2028 јылдар

• јас: 1-чи айдаҥ 3-чи айга јетире,
• јай: 4-чи айдаҥ 6-чы айга јетире,
• кӱс: 7-чи айдаҥ 9-чы айга јетире,
• кыш: 10-чы айдаҥ 12-чи айга јетире.

Онойдо ок кӧр

• ISO 8601
• Чыҥдый кӱнтизӱниҥ проекттери
• Ӱредӱ јыл
• Финансовый јыл

Ајарулар

Литература

• Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.

Тайантылар

• БРЭ / Календарный год
• Статья 2. Основные понятия, используемые в Федеральном законе от 03.06.2011 N 107-ФЗ (ред. от 14.04.2023) "Об исчислении времени"
• Календарный год - это какой период по закону - Юридический СоветникЪ
• Календарь и его реформа