Корбу (учар)
| Корбу | |
|---|---|
 | |
| Темдектери | |
| Бийиги | 12 м |
| Сууныҥ чыгымы | 1,5 м³/с |
| Аккан јери | |
| 51°42′22″ с. ш. 87°41′03″ в. д.HGЯO | |
| Суу | Јаан Корбу |
| Ороон |
|
| РФ субъекти | Алтай Республика |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Ко́рбу (орус. Ко́рбу) — учар суу, Јаан Корбу деп сууда Турачак аймакта Алтай Республикада, Россия. Туулу Алтайдыҥ учурлу ла улайына улус јӱрер ар-бӱткендик объекттериниҥ бирӱзи, Алтай тергеелик ар-бӱткендик биосферный корулу јерде турат[1].
1996 јылдаҥ ала ар-бӱткендик кереес болот, тергеениҥ корузында турат[2].
Этимологиязы
Учар сууныҥ ады «корбо» деп алтай сӧстӧҥ келген (хакасс тилде — «хорбо»), ол «јыраа, агаштыҥ тӧзинеҥ корболонып чыккан будактар»[3]. Бу сӧс сууныҥ ӧзӧгинде ӧскӧн ӧзӱмди кӧргӱзет.
Географиялык јери
Учар суу талайдыҥ кемјӱзинеҥ 440 метрге бийик турган Корбуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Алтын Кӧлдиҥ кӱнчыгыш јанында јарадынаҥ 100 метр турат. Учар сууга јетире Артыбаш јурттаҥ Алтын Кӧлдиҥ акваториязыла 30 километр кире барар керек.
Учар сууныҥ одожында Алтын Кӧлдиҥ эҥ ле тереҥ јери бар, тереҥи 323 метр, ол кӧлдиҥ тереҥиниҥ 90 %-ти.
Гидрологиялык учуры
Учар суу талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000 метрге бийик, ады јаҥыс сынныҥ меестеринеҥ чыккан Јаан Корбуныҥ суузынаҥ башталат. Водотоктыҥ узуны 7,6 километр. Суу кызык ӧзӧклӧ агат, айландыра каскак меестер, олорды јыш-арка бийик койу агаштар бӱркеген.
- Учар сууныҥ бийиги: 12,5 метр;
- Јалбагы: 8 метрге јуук;
- Сууныҥ орто чыгымы: 1,5 л/с (межень);
- Эҥ ле кӧп чыгым: 4,5 л/с јетире (суу кирӱ тушта).
Суу тӱс акпай јат, кайалардыҥ тепкиштериле каскадтап тӱжет, таштарга согулып, веер ошкош суунаҥ эдилген кӧжӧгӧ кӧрӱнет. Сууныҥ чачылганы учар сууныҥ тӧзинеҥ ала 12-15 метрге јайылган, айас кӱнде солоҥыга тӱҥей эффекттӱ.
Учар суу меридионал бӱктелгениниҥ зоназында тектоникалык процесстердиҥ турултазы аайыла тӧзӧлгӧн. Сууныҥ белтиринде, кайда келтейгенниҥ градиенти 200 промилленеҥ (20 %) кӧп, Јаан Корбу кызык тектоникалык ӧзӧклӧ агат, оныҥ учун учар сууларда каскадтар турган, ондый учар суулардыҥ бирӱзи — Корбу. Геологиялык субстрат палеозой ӧйдиҥ сланцевый породаларыла кӧргӱзилет, бу регионныҥ Алтай кырлу системазында учурлу јер.
Ар-бӱткенди корыыр статусы
- 1932 јыл: Јери Алтай деп корулу јерге кийдирилген (кандык айдыҥ 16-чы кӱнинде тӧзӧлгӧн);
- 1996 јыл: Учар суу регионал учурлу ар-бӱткенниҥ кереези деп статус алган;
- 1998 јыл: «Алтайдыҥ алтын кырлары» деп ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик ар-бӱткендик энчизи деп обьекттериниҥ тоозына кийдирилген;
- 2009 јыл: Корулу јер «Кижи ле биосфера» деп (МАБ) ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик биосферный резерваторлоры деп программазына кийдирилген.
Учар суу федерал учурлу аҥылу корыыр ар-бӱткендик јерде турат. Учар сууга барардаҥ озо администрациянаҥ аҥылу бичик алар керек, тургузылган экологиялык некелтелерди бӱдӱрери керегинде.
Туризм ле маҥтала једери
Учар суу Корбуга јаҥыс ла Алтын Кӧлдиҥ акваториязыла барар арга бар, кӧӧлик јол јок.
Артыбаш јурттаҥ: «Пионер Алтая» деп теплоход улайына јӱрет (бир јаны јаар 2,5 саатка једер), экскурсия катерлер (45-60 минутка једер), улустыҥ бойыныҥ катерлери ле моторный кемелери база јӱрет.
Ыйык-Агаш (орус. Иогач) јурттаҥ: экскуря турлар капшай јорукту катерлерле, суула таҥынаҥ маршруттар.
Артыбаш јуртка јетире: Федерал јолло М-52 (Чуйдыҥ трагы) кӧӧликтӱ Јаш-Тура, Майма ажыра, Горно-Алтайсктаҥ (78 км), Јаш-Туранаҥ (163 км), Барнаулдаҥ (255 км).
Јуук аэропорт — Горно-Алтайск, (Артыбаштаҥ 78 км). Улайына рейстер Москванаҥ, Новосибирсктеҥ, Красноярсктаҥ.
Учар сууга барары экологиялык туризмниҥ аайыла тургузылган[4][5]:
- Агаш тепкиш јол узуны 400 метр кӧлдиҥ јарадынаҥ ала ајыктанар тепсеҥге јетире;
- Јазалган ајыктанар тепсеҥге ас ла кижи бадар (2-3 кижи јаҥыс ӧйдӧ);
- Корулу јердиҥ Визит-тӧс јери алтайлап јазалган;
- Экологиялык орык јол аҥ-куш ла ӧзӱмдер керегинде јетирӱлерлӱ стендтер.
Культура-тӱӱкилик учуры
Алтайда калыктардыҥ фольклорында учар суу керегинде кӧп кеп куучындар бар. Бир кеп куучын аайынча Алтын Кӧлдиҥ учар суулары јети эјелӱ-сыйындулардыҥ кӧзиниҥ јажыла аккан, олор јууда божогон уулдарга ыйлашкан.
Учар сууны кӧп алтай јурукчылар јурайт, Туулу Алтайдыҥ ар-бӱткенине учурлалган поэтикалык бичимелдерде айдылган.
Учар сууда 1935 јылда баштапкы совет «Алтын Кӧл» деп приключенческий аайлу кино согылган.
Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
Ајарулар
- ↑ Алтайский государственный природный биосферный заповедник (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2025.
- ↑ Водопад Корбу (орус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 22 кӱни, 2020. Архивировано кочкор айдыҥ 13 кӱни, 2024 јыл.
- ↑ Молчанова, 1979, с. 224.
- ↑ В Алтайском заповеднике открыли для посещения водопад Корбу. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2020. Архивировано јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни, 2020 јыл.
- ↑ Водно-пеший эколого-просветительский маршрут «Водопад Корбу» (орус.). Алтайский заповедник. Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни, 2023. Архивировано кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни, 2023 јыл.
Литература
- Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая. — Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства, 1979. — 395 с.
- Николаева С. А. Водопады Горного Алтая: генезис и морфология // Известия Алтайского государственного университета. — 2015. — № 3-2 (87). — С. 127—132.
- Петров М. П. Тектоническое строение региона Телецкого озера // Геология и геофизика. — 2010. — Т. 51, № 8. — С. 1134—1147.
- Природные достопримечательности Горного Алтая / Под ред. А. Н. Рудого. — Барнаул: Изд-во АлтГУ, 2010. — 356 с.
Тайантылар
- Алтайский государственный природный биосферный заповедник
- Водопад Корбу: описание, где находится, как добраться | Большая Страна
- Водопад Корбу
- Информация о водопаде Корбу (орус.). nashaltay.ru. Дата обращения: кочкор айдыҥ 22 кӱни, 2020.
 | Бу статьяга Рувикиниҥ ӧскӧ статьялары ссылка этпейт. |